Yeni epidemiyalar dövrü: Dünya nə ilə üz-üzədir? - ARAŞDIRMA

COVID-19 pandemiyasının başa çatmasından sonra bir çoxları hesab edirdi ki, dünya ən böyük səhiyyə sınağını geridə qoyub. Lakin son illərin statistikası fərqli mənzərə ortaya qoyur. Müxtəlif ölkələrdə qızılca, quş qripi, mpoks (meymunçiçəyi), Nipah virusu, Ebola və digər yoluxucu xəstəliklərlə bağlı xəbərlər göstərir ki, bəşəriyyət epidemiyalar dövründən çıxmayıb, əksinə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti isə xəstəliklərin daha sürətlə yayılması və ölkələr arasındakı sərhədlərin onlar üçün maneə yaratmamasıdır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının son hesabatlarında 2025–2026-cı illər ərzində qızılca, müxtəlif növ quş qripi virusları, Nipah virusu, mpoks və digər yoluxucu xəstəliklərlə bağlı çoxsaylı epidemioloji hadisələrin qeydə alındığı bildirilir. Bu fakt bir daha göstərir ki, yoluxucu xəstəliklər artıq yalnız yoxsul və ya inkişaf etməkdə olan ölkələrin problemi deyil.

Xüsusilə diqqət çəkən məqamlardan biri qızılcanın yenidən gündəmə qayıtmasıdır. Bir neçə il əvvəl nəzarət altına alınmış hesab edilən bu xəstəlik son dövrlərdə bir sıra ölkələrdə yenidən yayılmağa başlayıb. ÜST və UNICEF-in məlumatına görə, Avropa və Mərkəzi Asiyada 2025-ci ildə təxminən 34 min qızılca hadisəsi qeydə alınıb. Bu rəqəm əvvəlki illə müqayisədə azalsa da, hələ də 2000-ci ildən sonrakı dövrün əksər illərindən yüksək hesab olunur. Mütəxəssislər bunun əsas səbəblərindən biri kimi peyvəndlənmə səviyyəsinin bəzi regionlarda kifayət qədər olmamasını göstərirlər.

Digər ciddi təhlükə isə quş qripidir. Uzun illər əsasən heyvan xəstəliyi kimi qəbul edilən H5N1 və digər influenza növləri son illərdə insanlarda da müşahidə olunur. Məsələn, Kambocada 2025-ci ilin ilk yarısında insanlarda 11 təsdiqlənmiş H5N1 yoluxması qeydə alınıb. ÜST bildirir ki, virusun insanlar arasında asan yayılması müşahidə olunmasa da, onun mutasiyaya uğrayaraq daha təhlükəli formaya keçmə ehtimalı daim nəzarətdə saxlanılır.

Bəs niyə yeni epidemiyalar daha tez-tez meydana çıxır?

Birinci səbəb qloballaşmadır. Bu gün bir şəxsin dünyanın bir nöqtəsindən digərinə çatması üçün saatlar kifayət edir. Nəticədə lokal xarakterli infeksiya qısa müddətdə beynəlxalq problemə çevrilə bilir.

İkinci səbəb insanın təbiətə müdaxiləsinin artmasıdır. Meşələrin qırılması, vəhşi heyvanların yaşayış areallarının daralması və urbanizasiya heyvanlardan insanlara keçən virusların yaranma riskini artırır. Son onilliklərdə ortaya çıxan bir sıra xəstəliklərin məhz zoonotik, yəni heyvan mənşəli olması təsadüfi deyil.

Üçüncü amil isə iqlim dəyişiklikləridir. Temperaturun yüksəlməsi bəzi xəstəlik daşıyıcılarının – xüsusilə ağcaqanadların – yeni ərazilərdə yayılmasına şərait yaradır. Bu isə əvvəllər müəyyən bölgələrlə məhdudlaşan infeksiyaların coğrafiyasını genişləndirir.

Lakin təhlükə yalnız virusların özündə deyil. COVID-19 dövrü göstərdi ki, dezinformasiya da epidemiyanın yayılmasında ciddi rol oynaya bilər. Elmi əsaslara söykənməyən məlumatlar, peyvənd əleyhinə kampaniyalar və müxtəlif şayiələr bəzən xəstəliyin özündən daha çox zərər vurur. Son illərdə qızılcanın yenidən artmasının səbəblərindən biri kimi də məhz bəzi ölkələrdə peyvənd tərəddüdünün yüksəlməsi göstərilir.

Əslində, bugünkü mənzərə bir həqiqəti ortaya qoyur: gələcəyin təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız ordu, sərhəd və ya silahlarla ölçülmür. Güclü səhiyyə sistemi, operativ epidemioloji nəzarət, elmi tədqiqatlar və ictimai maarifləndirmə də milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Çünki XXI əsrdə bəzən görünməyən bir virus milyonlarla insanın həyatına, dünya iqtisadiyyatına və dövlətlərin sabitliyinə silahlı münaqişələrdən daha ciddi təsir göstərə bilir.

Bu səbəbdən yeni epidemiyalara yalnız tibbi problem kimi deyil, qlobal təhlükəsizlik məsələsi kimi yanaşmaq lazımdır. Dünya COVID-19-dan vacib dərslər çıxardı.

İndi əsas sual budur: bəşəriyyət növbəti epidemiyaya nə dərəcədə hazırdır?

Mövsüm,

AzNews.az