Bütün gücünə baxmayaraq Qaraçay-Balkarları məhv edə bilməyən Sovet hökuməti 2 noyabr 1943-cü ildə qaraçayları, 8 mart 1944-cü ildə isə Balkarları sürgün etdi. 69 min 267 qaraçay, 40 min balkar heyvan vaqonlarına yığılmışdı...
Sürgündən 80 il keçir
Qaraçay-Balkar Qafqazın Mərkəzi Qafqaz kimi tanınan mərkəzi hissəsində yerləşir. Qafqazın və hətta Avropanın Mingitav Elbrus, Dıxtav, Kostantav kimi ən yüksək dağları Qaraçay-Balkar torpaqları daxilində yerləşir.
Özlərinə “Tövlu (Dağlı)” deyirlər. Qaraçay-balkarlar da özləri üçün “Alan” adından istifadə edir və bir-birlərinə “Alan” deyə müraciət edirlər.
Qaraçaylar və balkarlar etnik mənşəyi, dilləri, mədəniyyəti və tarixi fərqli olan iki ayrı xalq deyillər; Dili, mədəniyyəti və tarixi eyni olan türk boylarıdır.
Qaraçay-Balkar türkləri 1943-cü il noyabrın 2-də sürgünə göndərilib və o günlərdə yaşadıqlarını hələ də unuda bilmirlər...
Xəbərimizdə əhalisinin yarısını mühacirətdə itirmiş qaraçay-balkar xalqının sürgün və qayıdışını, hazırda harada yaşadığını, ağrılarını izah etmişik.
Qaraçay-Balkar sürgünə aparan proses
1943-1944-cü illərdə Qafqazdan insanların kütləvi şəkildə Orta Asiya və Sibirə deportasiyasına səbəb olan hadisələr 1917-ci ildə bolşevik inqilabı ilə Rusiyanın süqutuna təsadüf edir.
Xalqı bir-birindən ayırmaq, qüvvələrini parçalamaq və daha asan assimilyasiya etməyi planlaşdıran bolşeviklər 1920-ci illərdə onları iki ayrı idarənin tabeliyinə verdilər.
Balkarlar kabardinlərlə birlikdə Kabardin-Balkar Muxtar Respublikasına bağlı olduğu halda, qaraçaylar müstəqil olaraq Qaraçay Muxtar Vilayətini təşkil etdilər.
1921-1928-ci illər arasında Sovet İttifaqında həyata keçirilən “Yeni İqtisadi Siyasət (NEP)” dövrü Qaraçay-Balkarda da müsbət irəliləyişlərə səbəb oldu.
Bolşeviklərin öz prinsiplərinə zidd fəaliyyət göstərdiyi bu yumşaq dövrdə qaraçay-balkar xalqı da iqtisadi və mədəni həyat sahələrində inkişaf və inkişaf imkanları qazandı.
Qaraçay-balkar xalqının öz dilləri üçün ortaq latın əlifbası hazırladığı bu dövrdə çoxlu məktəblər, institutlar açıldı, yeni intellektual təbəqə formalaşdı.
Müxtəlif ittihamlar başladı
Qaraçay Muxtar Vilayətinin idarəçiliyinə gətirilən rus idarəçiləri 1918-1920-ci illərdə bolşeviklərə qarşı mübarizə aparan qaraçaylıları mürtəce, millətçi, pantürkist kimi ittihamlarla məhv etməyə başladılar.
Bolşeviklər xalqın köhnə knyazlıq və zadəgan təbəqələrinə mənsub ailələri də sistemli şəkildə məhv etməyə cəhd edirdilər. 1926-cı ildə Qaraçayın 34 görkəmli ruhanisi həbs edildi.
1928-ci ildə Qaraçayın görkəmli şəxsləri “burjua millətçisi” damğası ilə qovuldu və məhv edildi.
1928-ci ilin sonunda Qaraçay Muxtar Vilayətinin idarəsində qaraçaylı qalmamışdı.
1929-cu ildə qaraçaylıların 25 faizi “xırda burjua” kimi həbs olundu və onların əmlakı dövlətə keçdi. Əhalinin qalan hissəsi isə “kolxoz” adlanan sovxozlarda işləmək məcburiyyətində qaldı.
Məcburi kollektivləşmə
Sovetlərin məcburi kollektivləşdirmə hərəkatı böyük üsyana səbəb oldu.
Qırmızı Ordu və silahlı GPU qoşunları iğtişaşçılara qarşı hücuma keçdilər. Qafqaz dağlarına gedən bütün dağ və dərələr balkarların əlində olduğundan Sovet Qızıl Ordusunun hücumları asanlıqla dəf edilirdi.
Tezliklə nizami sovet hərbi hissələri silahsız və zəif qaraçay-balkarlara qarşı hücuma keçdi. Tank və təyyarələrin dəstəyi ilə Qırmızı Orduya müqavimət göstərə bilməyən müqavimətçilər Qafqaz dağlarına çəkildilər.
Stalinin müqaviləsi
Qafqazdakı bu üsyanların bütün Sovet İttifaqına mənfi təsirlərindən qorxan Stalin qaraçay-balkar xalqı ilə razılaşmağa çalışırdı.
Stalin 1930-cu ilin aprelində “Pravda” qəzetində dərc olunan məqaləsində Qafqazda kommunist quruluşunun həyata keçirilməməsinin günahını yerli idarəçilərin üzərinə ataraq, buna səbəb olanların cəzalandırılacağını, onların hüquqlarının xalqa qaytarılacağını yazırdı. Qaraçay-balkar xalqı Stalinin sözlərinə inanmasa da, ümidsiz halda silahlarını yerə qoydu.
3 min insan güllələndi, 17 mindən çox insan sürgün edildi
İdarəni öz üzərinə götürən bolşeviklər dərhal hərbi məhkəmələr yaradaraq, iğtişaş törədən xalqı mühakimə etməyə başladılar. Bu vaxt 3 min insan güllələndi, 17 min insan Sibirdəki əmək düşərgələrinə sürgün edildi.
1932-1934-cü illərdə Qaraçayda zorla kolxozlaşma cəhdlərini davam etdirən bolşeviklər bütün qaraçay xalqını sovet dövlətinin quluna çevirdilər.
Buna görə 1934-cü ildə qaraçay-balkarlar yenidən qiyam qaldırdılar. Üsyanı qanlı yatıran Sovet hökuməti daha 3 min ailəni sürgünə göndərdi.
Qadın-kişi fərq etməz hamı əzilirdi
1936-cı ildə bolşeviklər Qaraçayda kütləvi həbslərə başladılar. Bu həbslər zamanı Qaraçayın savadlı ziyalı təbəqəsi tamamilə məhv edildi.
1938-ci ildən Qaraçayın idarəsi SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının (NKVD) əlinə keçəndə minlərlə qaraçay kolxozçusu həbs edildi.
Qaraçay qadınları sovet idarəsinin zülmündən xilas ola bilmədilər. 1936-1937-ci illərdə üsyanlarda iştirakına görə 875 qaraçay qadını həbs edilib.
1939-1940-cı illərdə qaraçay-balkar xalqının 40 faizi ya öldürüldü, ya da Sibirə sürgün edildi ki, bu da ölüm demək idi.
Almaniya, sovetlər və qaraçay-balkarlar
Sovet hökumətinə böyük nifrət və düşmənçilik bəsləyən qaraçay-balkar xalqı 1941-ci ildə Sovet İttifaqına müharibə elan edən almanları böyük xilaskar kimi qarşıladı. Bu vəziyyətdən istifadə edən sovet kəşfiyyatı sovet ordusunda olan qaraçay-balkar zabit və əsgərlərini “etibarsız düşmən ünsürləri” hesab edərək cəbhədən götürərək Ural bölgəsindəki kömür mədənlərinə sürgün etdi.
Sovetlərin bu davranışına cavab olaraq qaraçay süvari alayı silahları ilə dağa çıxdı.
1942-ci il iyulun 25-də Qafqaz dağlarının ətəklərində alman orduları sovet ordusu ilə döyüşdü. Alman ordusunun cəbhəsindən geri çəkilərək Qafqaz dağlarına sığınmağa cəhd edən Qızıl Ordu hissələrini burada qaraçaylıların silahlı dəstələri qarşıladı. Qaraçaylar sovet qoşunlarının böyük hissəsini məhv etdilər.
Almanlardan qaraçay-balkarlara bəzi imtiyazlar
Almanlar 1942-ci il avqustun 21-də Qafqaz dağlarının ən hündür zirvəsi olan Elbrus dağına (Mingi Tav) Almaniya bayrağı sancdılar.
Yerli əhaliyə dini və siyasi azadlıq verdiklərini bəyan edən almanlar bu hərəkətləri ilə yerli əhalinin rəğbətini qazandılar. Məscidlər açıldı, kolxozlar ləğv edildi.
Müharibələr zamanı Qafqazda olan alman jurnalist Erix Kern həmin günləri belə təsvir edir:
“Xüsusilə yerli islam ünsürləri ilə yaxşı münasibətlərimiz var. Hər yerdə könüllü süvari dəstələri yaradılır. Peyğəmbərin yaşıl döyüş bayrağı dalğalanır. Dostluq mühiti var. Buradakı müsəlman xalqı şiddətlə anti-kommunistdir. Şəhərə girəndə qaraçaylılardan ibarət süvari batalyonu sevinclə dağlarda xidmətə gedirdi. Bürünc üzlü, hündür, gözəl cavanlar yəhərin üstündə şux dayanırdılar...”.
Almanlar geri çəkilən kimi Qızıl Ordu Qaraçaya hücum etdi
1942-ci ilin sonunda alman ordusunun Rusiyada məğlub olması nəticəsində almanlar Qafqazdan geri çəkilməli oldular.
Almanlar Qafqazdan geri çəkilən kimi Qızıl Ordu 1943-cü il yanvarın 15-də Qaraçaya böyük hücuma keçdi. Qafqaz dağlarında tank, artilleriya və təyyarələrlə hücuma keçən Qızıl Orduya qarşı silahlı dəstələr vuruşurdu. Bütün Qaraçay kəndləri güclü bombardman nəticəsində dağıdıldı.
2 noyabr 1943-cü ildə tam sürgünə göndərildilər
Bütün qüvvələrinə baxmayaraq Qaraçay-Balkarları məhv edə bilməyən Sovet Hökuməti daha qəti nəticə əldə edə biləcək üsula əl atdı. Sovet İttifaqı Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12 oktyabr 1943-cü il tarixli qərarı ilə qaraçaylılar 1943-cü il noyabrın 2-də tam sürgünə göndərildi. Eyni qərar 1944-cü il martın 8-də Balkarlara da şamil edildi.
Onun sürgünə getdiyi gecə bütün kəndlər silahlı qoşunlarla mühasirəyə alınmış, evlərə bir-bir basqın edilmişdir.
Sürgün zamanı Qafqazdan cəmi 69 min 267 qaraçay heyvan vaqonlarına doldurularaq sürgünə göndərildi. Sonradan onlara sürgün zamanı sovet ordusunda olan qaraçay əsgərləri də qoşulub. Qaraçay-balkarlar sürgünün ilk bir neçə ilində əhalisinin yarısını itirdilər.
Onların torpaqları bölündü, kənd adları gürcücə oldu
Qaraçaylılar sürgün edildikdən sonra onların torpaqları bölündü və muxtar vilayətin sərhədləri yenidən cızıldı. Qaraçay Muxtar Vilayətinin dağlıq rayonları və Kabardin-Balkar Muxtar Respublikasının Balkar bölgəsi Gürcüstan SSR ərazisinə əlavə edildi.
Qaraçay və balkarların bir daha Qafqaza qayıtmayacağını nəzərə alaraq hətta yer adları da dəyişdirildi. Köhnə Qaraçay kəndlərinə gürcücə adlar verildiyi halda, bir çox yer adları rus dilinə tərcümə edilmişdir.
Onlar 14 il sürgündə yaşadılar və 1957-ci ildə geri qayıtmağa başladılar
Qaraçay-balkarlar Orta Asiya və Sibir bölgələrinə səpələnmiş, sürgün yerlərində onların bir-birindən ayrılmasına xüsusi diqqət yetirilərək Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın ucqar guşələrinə atılmışdır.
Xruşşovun 1956-cı ildə Kommunist Partiyasının 20-ci qurultayındakı gizli çıxışında Stalin tərəfindən haqsız yerə sürgün olunduqlarını bildirdiyi 5 sovet xalqından biri qaraçaylılar idi. Elə həmin il Xruşşov qaracaylıların geri qayıtması və bu ədalətsizliyin düzəldilməsi üçün lazımi işləri görəcəyinə zəmanət verdi.
14 il Qafqazdan uzaqlarda sürgündə yaşayan qaraçay-balkar xalqı 1957-ci ildən öz vətənlərinə qayıtmağa başlayıb. Soyqırıma çevrilən sürgün illərində qaraçay-balkarlar əhalisinin çox hissəsini itirdi.
Sürgün dövründə qaraçay-balkarların əhalisi
1939-cu ildə 75 min 800 nəfər əhalisi olan qaraçaylılar yalnız 1959-cu ildə 81 min 400 nəfərə çata bildi. Balkarların əhali itkisi daha çox idi. 1939-cu ildə 42 min 700 olan Balkar əhalisi 1959-cu ildə 42 min 400-ə qədər azaldı.
1959-cu ilin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, sürgündən Qafqaza qayıdan qaraçaylıların sayı 67 min 830 nəfər idi. 13 min 570 qaraçaylı sürgün yerlərində qaldı. 1959-cu ildə Qafqaza qayıda bilən balkarların sayı 34 min 88 nəfər idi. Balkarlardan 8 min 312 nəfəri sürgünlərdə qaldı.
Sürgündən qayıtsalar da, reputasiyası bərpa olunmayıb
Sürgünə qədər muxtar vilayət statusuna malik olan Qaraçayın muxtariyyəti geri verilmədi və 1922-ci ildə olduğu kimi Qaraçay bölgəsi Çərkəzlər və Abazalarla birləşdirildi və yenidən Qaraçay-Çərkəz Muxtar Vilayəti yaradıldı. Muxtar vilayətin yaradılması ilə qaraçaylarla çərkəz-abaza və rus-qazax etnosları arasında yenidən etnik və siyasi problemlər yaranmağa başladı.
Qaraçaylılar sürgündən qayıtsalar da, Sovet hökuməti tərəfindən onların ləyaqəti bərpa edilmədi, siyasi hüquqları geri qaytarılmadı. Sürgündən sonra qaraçaylılar hələ 30 il sovet rəsmi sənədlərində “satqın”, “quldur-qanqster” kimi qələmə verilirdi.
“Qaraçaylara qarşı durun”
Şəxsiyyət vəsiqəsinin və pasportunun milliyyət hissəsində “Qaraçay” yazılan adamın dövlət rütbələrində yüksəlməsi mümkün deyildi. Qaraçaylılar öz muxtar vilayətində heç bir inzibati vəzifəyə təyin edilmirdilər.
1982-ci ildə Vilayət Partiya Komitəsinin nəşr etdiyi kitabda qaraçayların satqın olduğu vurğulanmış, onların kommunist rejiminə düşmənçilik və vəfasızlıqları təsvir edilmiş, çərkəz və ruslardan qaraçaylara qarşı mövqe tutmaları istənilmişdir.
32 il sonra səhv etdiklərini etiraf etdilər
Sovet rəsmiləri “qaraçay xalqının 1943-cü il oktyabrın 12-də sürgün edilməsi” ilə bağlı qərarın səhv olduğunu etiraf etdilər.
Qaraçay xalqına qarşı atılan böhtanların haqsız olduğunu 1989-cu il noyabrın 14-də qaraçaylılar sürgündən qayıtdıqdan 32 il sonra bəyan etdilər.
Qaraçay Balkar türkləri kimlərdir?
Qaraçay-Balkar türkləri haqqında ilk məlumat 1404-cü ildə Qafqazda olmuş C.Qalonifontibusun qeydlərindədir və qaraçay xalqı “Qara Çərkəz” adlandırılır.
Balkar türklərinə aid olan “Balkar” sözünü tarixdə ilk dəfə 1629-cu ildə Çar Rusiyasında sərkərdə olmuş İ.A. Daşkovun məruzəsində qeyd edilir.
Çar Rusiyası və Sovet İttifaqı dövründə iki yerə parçalanan qaraçay-balkar türkləri bu gün Rusiya Federasiyasına bağlı Qaraçay-Çərkəz Muxtar Respublikası və Kabardin-Balkar Muxtar Respublikasında yaşayırlar.
Qaraçay-balkarlar öz ənənəvi mədəniyyətlərini və dillərini yaşatmağa çalışarkən, sürgün illərinin ağrılı xatirələrini də həyatlarından silməyə çalışırlar.
Mövsüm Şahsuvar
Aznews.az