Böyük qıpçaq çöllərində maldarlıqla, özəlliklə atçılıqla uğraşan köçəri qazaxlarda söz sənəti böyük sayğıya, nüfuza malik olub. Azərbaycanın Xəzərin o biri tayındakı bavurlarının fitri istedadının ifadəçisi olan şifahi söz sənəti, onların dünyaya, yaşama, məişətə, insana, təbiətə, əşyaya (ümumən münasibətlər sisteminə) baxışını geniş ölçüdə əks etdirib. Qazax şifahi xalq ədəbiyyatı, belə deyək, tarixi qaynaqlar qədər istinadgahdır. Müstəqil dövlətçiliyinin 30-cu ildönümünü ötən il bayram edən, Azərbaycanla diplomatik münasibətlərin 30-cu ildönümünü isə avqustun 30-da qeyd edəcək bavurlarımız qazax ədəbiyyatının, tarixinin, böyük ərazilərinə müqabil şəkildə və o böyük ərazilərə iştahlılara dirəniş ruhunda yazır, başqa dillərə çevirir, tirajlayır, məktəblərdə gənc nəsillərin ideoloji, mənəvi tərbiyəsinə getdikcə daha böyük ölçüdə cəlb edir.
Bu fikirlər Beynəlxalq “Alaş” Ədəbiyyat Ödülü laureatı Əkbər Qoşalı və Qazaxıstanın Beynəlxalq Turizm və Otelçilik Universitetinin professoru, şair-publisist Gülnaz Fayzullanın birgə hazırladığı “Ortaq dənizli bavurlar: Qazaxıstan və Azərbaycan” sərlövhəli yazısında yer alıb. AZƏRTAC yazını təqdim edir.
İki il əvvəl Abayın 175 illik yubileyinin yüksək səviyyədə, beynəlxalq miqyasda keçirilməsi də bu fikrimizi təsdiq edir. Qazax yazılı ədəbiyyatının ustadı Abay şifahi xalq yaradıcılığının energetikasını özündən sonrakılara kamil şəkildə ötürmüşdür. Muxtar Auezovun ünlü “abay yolu” əsəri də bu mənəvi ümumiləşdirmə və ötürməni ifadə edir. Tədqiqatçılar bu dörd cildlik dastan-romanı haqlı olaraq “qazax xalqının yaşamının ensiklopediyası” adlandırır. Yeri gəlmişkən, həmin roman Azərbaycanda uzun illər öncə nəşr edilib.
Son illər qazax ədəbiyyatının başqa dillərə çevrilməsi sahəsində xeyli iş görülüb. Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) xətti ilə “Yeni qazax şeiri” antologiyası 2017-ci ildə Bakıda, 2020-ci ildə Ankarada çıxıb. Qardaş Qazaxıstanın 57 yeni nəsil şairinin şeirləri toplanmış “Yeni Qazax şeiri antologiyası” adlanan (“Elm və Təhsil” Nəşriyyatında çıxan) 280 səhifəlik nəşrə Qazaxıstanın Dövlət mükafatı laureatı Temirxan Mədətbek “Ön söz” yazıb. Antologiyanın tərtibçiləri Tanagöz Tolkınqızı, Dauren Kasenov (Qazaxıstan), dosent Rəsmiyyə Sabirdir (Azərbaycan).
“Yeni qazax şeiri antologiyasi”na daxil edilən şeirlər Qazaxıstanlı yeni nəsil yazarları Gülnaz Fayzulla, Gülnaz Satbay, Azərbaycanlı yazarlar Rəsmiyyə Sabir, Təranə Turan (Rəhimli), Gülnar Səma (Qasımlı), Afaq Şıxlı, Elxan Zal Qaraxanlı, İbrahim İlyaslı, İntiqam Yaşar, Ruslan Dost Əli və bu məruzənin müəllifi tərəfindən çevrilib.
Qeyd edək ki, “Yeni qazax şeiri antologiyası”nda şeirləri toplanmış yeni nəsil yazarlarının 21 nəfərlik nümayəndə heyəti 2017-ci ilin son ayının ilk beş günündə “Bakıdan Türk Dünyasına” adlı silsilə tədbirlərdə iştirak edib, tədbir çərçivəsində Bakıda, Sumqayıtda “Yeni qazax şeiri antologiyası”nın təqdimat və imza törənlərində, müzakirələrdə çıxış ediblər. Sonra antologiyanın Almatada, Qazaxıstan Yazıçılar Birliyində də təqdimatı keçirilib. Qazax bavurlarımız 2018-ci ildə “Yeni zaman Azərbaycan poeziyası” antologiyası ilə çıxış edib. Antologiya Qazaxıstandakı Azərbaycan Böyükelçisinin iştirakı ilə Nur-Sultanda təntənəli şəkildə təqdim olunub.
Süleyman peyğəmbər və bir uşaq üstündə dalaşan iki qadınla bağlı verdiyi müdrik qərar haqda çoxlarının bildiyi bir rəvayət var. Bildiyimiz kimi, o qadınlara təklif etmişdi ki, uşağı iki yerə bölsünlər və hərəsi bir hissəsini özünə götürsün. Qadınlardan biri o saat razılaşdı ki, bölün uşağı, heç kimə qalmasın. İkinci qadın isə (uşağın əsl anası) fəryadla qışqırdı: “Qoy o qadında qalsın, təki onu öldürməyin!”
Bu rəvayət mənə qəribə də olsa, ermənilərlə azərbaycanlıların Qarabağa münasibətini xatırladır. Birincilər o qadın kimi torpağı “öldürməy”ə razıdır ki, heç kimə qalmasın. Elə buna görə də onlar meyvə ağaclarını doğrayır, evləri yandırır, hətta elektrik dirəklərini də özləriylə aparır. Onlar nə üçün belə edir? Çünki bilirlər ki, bu torpaq onların deyil. Ona görə də bu torpağa o rəvayətdəki qadın özgə uşağa baxan kimi baxırlar: “Qoy bu torpaq heç kimə qismət olmasın”! Bu, onun göstəricisidir ki, onlar bu torpağı heç vaxt özlərininki saymayıb.
Azərbaycanlılarınsa bu torpağa fərqli münasibəti var. Hətta ermənilərin silah gücünə onları öz torpaqlarından çıxardıqları zaman azərbaycanlıların ağlına da gəlməzdi ki, evlərə od vursunlar, ağacları doğrasınlar. Görəsən, səbəb nədir? Çünki azərbaycanlılar öz doğma torpaqlarında yaşayırdı və ona öz balası kimi baxırdı. Həmişə də yüz faiz əmin olublar ki, geri dönəcəklər. Budur hər iki xalqın Qarabağa olan münasibətindəki fərq. Buna görə də biz bu günlər oradan dəhşətli və utancverici kadrları görürük. Bu torpaq onu tərk edən ermənilərdən minnətdarlıq əvəzinə, qarğış eşidir. Amma onlara imkan verilmişdi ki, əşyalarını toplasınlar və sakitcə vidalaşsınlar.
Azərbaycanlıları otuz il öncə oradan qovanda onlara yığışmağa cəmi bir neçə saat vaxt verilmişdi. Sonra da xaincəsinə arxadan atəşə tutmuşdular. Burda söhbət təkcə torpaqdan getmir. Məsələ mərdlikdə və alçaqlıqda, bir tərəfin axmaqlığı, digər tərəfinsə müdrikliyindədir”. Bu, Qazax aydınlarının onlarla yazısından yalnız biridir.
Qazax yeni nəsil yazarlarından danışınca istedadlı gənc yazıçı Erkinbek Serikbayın adını unuda bilmərik. Onun adını məhəbbət və inamla çəkirik. Məhz Erkinbek Azərbaycan həqiqətlərinin qazaxcaya çevrilməsi və nəşri sahəsində yaddaqalan işlər görməkdədir. “Qarabağ hekayələri”ni də, “Xocalı soyqırımı: şahidlərin dili ilə” kitabını da məhz Erkinbek qazaxcaya uyğunlaşdırıb.
2020-ci ildə AMEA-nın N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Türk xalqları ədəbiyyatı şöbəsində hazırlanan “Muxtar Auezov: Həyatı və yaradıcılığı” (kollektiv - M.Əliyev, N.Məmmədov, X.Hümmətova, T.Teymurov) adlı monoqrafiya işıq üzü görüb. Monoqrafiyada qazax ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi M.Auezovun ömür yolu, ictimai fəaliyyəti və yaradıcılığının əsas sahələri tədqiqat obyektinə çevrilib. Turan Teymurovun “Muxtar Auezovun “Abay” romanında sənətkarlıq məsələləri” adlı monoqrafiyası da 2020-ci ildə nəşr olunub.
Eşqanə xanım Azərbaycan - Türk dünyası ədəbi-mədəni əlaqələrinin inkişafında sürətlənmə müşahidə edildiyini vurğulayır. O, müstəqil türk respublikaları, o cümlədənm Qazaxıstanla ədəbi əlaqələrin inkişafının yüksək olduğundan məmnunluq ifadə edərkən, digər türk xalqları arasında (noğay, qumuq və b.) ədəbi-mədəni əlaqələrin “olduqca zəif” olmasına təəssüfünü bildirir. Alim sözügedən istiqamətdə elmi-nəzəri konfranslar, görüşlər keçirildiyini, dissertasiya və məqalələr dərc olunduğunu qeyd edir.
Birinci dövrü qapayan Yunus Əmrənin ustadı Tapduq Əmrə (1210-1215) Türküstan mürşidlərindən, o mürşidlər Əhməd Yəsəvidən dərs almışdı. Nə qəribədir: İslamı Orta Asiyada ərəblər yaymışdı, Orta Asiyadan Anadoluya Türküstan alpərənlərinin gəlişini zəruri edən dönəmdə isə ərəblər tənəzzül içindəydi, İslamın bayrağını o vaxt və ondan sonra ucaltmaq türklərin sayəsində mümkün olmuşdur. O zamanlar ruhanilərimiz şair, şairlərimiz ruhaniydi...
Türküstan torpaqlarında yaşayıb-yaratmış, məqbərəsi çağdaş Qazaxıstanın Türküstan şəhərində olan Əhməd Yəsəvinin Nizami Gəncəvi yaradıcılığına təsirləri bilinən ədəbi faktdır. “Dədəm Qorqudun Kitabı”, “Manas”, Yusif Balasaqunlunun “Qutadqu Bilik”i, Əhməd Yüqnəkinin “Atibətül-Həqaiq”i Xoca Əhməd Yəsəvinin “Divani-Hikmət”inə qədər digər türk xalqlarına aid və doğmasa, o qədər qazax xalqına aid və doğmadır. Yeri gəlmişkən, Xoca Əhməd Yəsəvinin “Divani-Hikmət”i Milli Məclisin Mədəniyyət Komitəsinin mənəvi dəstəyi ilə nəşrə hazırlanıb. “Divani-hikmət”i Azərbaycan dilinə tam şəkildə, geniş izahlarla birgə ilk dəfə, şair, ruhaniyyatçı Tural İrfan və bu yazının həmmüəllifi (Türkiyə və Qazax türkcəsində nəşrləri, əsərin orijinalını tutuşduraraq) uyğunlaşdırıb.
Azərbaycan Qazaxıstan qardaşlığına eşq olsun!
Hazırladı Pərvanə Dadaşzadə
Yazı “Ortaq Dəyərlər” İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə icra etdiyi “Türk Dünyası QHT Platformasının yaradılması ilə bağlı təşəbbüslər” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb