"Ekoloji İnformasiya"İctimai Birliyinin sədri Musa Muradlı ilə müsahibə
- Su təhlükəsizliyi anlayışı nəyi ifadə edir və onun əsas komponentləri hansılardır?
- Su təhlükəsizliyi anlayışı suyun keyfiyyətinin, mövcudluğunun və idarə olunmasının insanların, təbiətin və iqtisadiyyatın davamlı inkişafını təmin edən səviyyədə saxlanılması deməkdir. Bu, təbii su resurslarının qorunması, səmərəli istifadəsi və çirklənmənin qarşısının alınması ilə bağlı strateji bir sahədir. Su təhlükəsizliyi həm milli, həm də beynəlxalq səviyyədə önəmlidir, çünki suyun tükənməsi və ya çirklənməsi sosial, iqtisadi və ekoloji fəsadlara səbəb ola bilər. Onun əsas komponentlərinə su mövcudluğu, keyfiyyəti, tədarükü və paylanması, səmərəli idarə olunması, infrastrukturun dayanıqlılığı, ekosistemlərin qorunması və iqlim dəyişikliklərinin təsiri daxildir. Su ehtiyatlarının qeyri-bərabər paylanması və çirklənməsi su təhlükəsizliyini təhdid edir. Bu baxımdan, su resurslarının davamlı idarə edilməsi, qənaətli istifadənin təşviqi və ekoloji tarazlığın qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. İqlim dəyişikliyi də su təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərir – quraqlıq, daşqın və yağıntıların azalması su balansını pozur. Su təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün əsas addımlar suyun qorunması, istifadənin səmərəliliyinin artırılması, infrastrukturun yenilənməsi və iqlim risklərinə uyğunlaşma tədbirləridir. Ümumilikdə, su təhlükəsizliyi yalnız dövlət səviyyəsində deyil, beynəlxalq əməkdaşlıqla da qorunmalı olan mühüm məsələdir.
- Dünyada su qıtlığı problem var. Bəs, Azərbaycanda?
- Dünyada su qıtlığı qlobal miqyasda ciddi problem olaraq qalır və bu vəziyyət iqlim dəyişikliyi, əhali artımı, sənayeləşmə və su resurslarının səmərəsiz idarə olunması kimi amillərlə daha da dərinləşir. Azərbaycanda da su qıtlığı müşahidə olunur, lakin bu problem ölkənin müxtəlif bölgələrində və mövsümlər üzrə fərqli səviyyədə özünü göstərir. Azərbaycanda su qıtlığına təsir edən əsas amillər bunlardır: İqlim dəyişikliyi – son illərdə iqlim dəyişiklikləri nəticəsində ölkədə su ehtiyatları azalır. Quraqlığın və temperaturun artması buxarlanmanı gücləndirir, yağışların azalması isə su balansını pozur. Su ehtiyatlarının qeyri-bərabər paylanması – ölkənin su resurslarının böyük hissəsi dağlıq ərazilərdə və çay vadilərində toplanıb. Şərq və cənub bölgələrində, xüsusilə sənaye və enerji sektorlarının inkişaf etdiyi ərazilərdə su çatışmazlığı daha kəskin hiss olunur. Su sərfiyyatı- kənd təsərrüfatı, xüsusilə pambıq və taxıl istehsalı, çoxlu miqdarda su tələb edir. Bu, mövcud ehtiyatların sürətlə tükənməsinə gətirib çıxarır. Su çirklənməsi- sənaye və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti nəticəsində çay və göllərin çirklənməsi suyun keyfiyyətini aşağı salır və istifadəsini məhdudlaşdırır. İnfrastruktur və idarəetmə – bəzi bölgələrdə köhnəlmiş su təchizatı sistemləri və səmərəsiz idarəetmə səbəbindən su itkisi baş verir. Bu da resursların düzgün paylanmasına və istifadəsinə mane olur. Azərbaycan dövləti su ehtiyatlarının qorunması və səmərəli idarə olunması istiqamətində ardıcıl tədbirlər görür. Su təchizatı və kanalizasiya infrastrukturunun yenilənməsi, suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi, suya qənaət texnologiyalarının tətbiqi və əhalinin maarifləndirilməsi bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
- İqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarının təhlükəsizliyinə hansı təsirləri göstərir?
- İqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarının təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərir və həm ekosistemləri, həm də insanların suya çıxışını məhdudlaşdırır. Yağışların paylanması dəyişir: bəzi bölgələrdə yağıntılar azalaraq quraqlığı dərinləşdirir, digərlərində isə sel və daşqın riskini artırır. Buzlaqların əriməsi və qar örtüyünün azalması çayların su səviyyəsini azaldır, xüsusilə yaz və yay aylarında su təminatını çətinləşdirir. Temperaturun artması suyun buxarlanma sürətini artırır, göllər və anbarlardakı suyun səviyyəsi aşağı düşür. Dəniz səviyyəsinin qalxması isə şoranlaşmaya səbəb olur, bu da suyun içməli və kənd təsərrüfatı üçün yararlılığını azaldır. Ekosistemlərdə tarazlıq pozulur, bioloji müxtəliflik azalır, nəticədə suyun təbii təmizlənmə prosesi zəifləyir. İqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarının qeyri-bərabər paylanmasına da gətirib çıxarır: bəzi bölgələrdə su tükənir, digərlərində isə artan yağıntı infrastruktur problemləri yaradır. Kənd təsərrüfatı və sənayedə suya tələbat artır, xüsusilə quraqlıq dövrlərində suvarma üçün daha çox su tələb olunur. Quraqlıq, daşqın, fırtına kimi təbii hadisələrin artması su ehtiyatlarını təhlükə altına salır və insanların suya çıxış imkanlarını məhdudlaşdırır. Nəticədə iqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarının idarə olunmasını çətinləşdirir, ekologiyaya və insanların rifahına mənfi təsir göstərir. Azərbaycanda da bu problemlər getdikcə aktuallaşır və həm yerli, həm də beynəlxalq səviyyədə koordinasiyalı tədbirlər tələb edir.
- Transsərhəd su ehtiyatlarının istifadəsində beynəlxalq hüququn əsas prinsipləri hansılardır?
- Transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması beynəlxalq hüquqda mühüm yer tutur, çünki bu resurslar bir neçə ölkənin ərazisindən keçdiyi üçün onların istifadəsi qarşılıqlı razılaşma və hüquqi əsaslar tələb edir. Beynəlxalq hüquqa görə, hər bir sahilyanı dövlət transsərhəd su ehtiyatlarından ədalətli və məqbul şəkildə istifadə etmək hüququna malikdir. Bu zaman əhalinin ehtiyacları, iqlim şəraiti, suyun mövcudluğu və keyfiyyəti, eləcə də alternativ mənbələr nəzərə alınmalıdır. Heç bir dövlət digərinə əhəmiyyətli zərər vura biləcək şəkildə bu sulara müdaxilə etməməlidir. Əgər belə risk varsa, əvvəlcədən xəbərdarlıq edilməli və məsləhətləşmələr aparılmalıdır. Dövlətlər transsərhəd su ehtiyatlarının qorunması üçün mütəmadi əməkdaşlıq etməli, məlumat mübadiləsi aparmalı və birgə monitorinq sistemləri yaratmalıdırlar. Su ehtiyatlarına təsir göstərə biləcək layihələr barədə qarşı tərəfə əvvəlcədən məlumat verilməsi vacibdir. Eyni zamanda, ekosistemlərin qorunması, çirklənmənin və tükənmənin qarşısının alınması əsas prinsiplərdən sayılır. Davamlı inkişaf yanaşması bu sahədə əsas istiqamət kimi qəbul olunur. Dövlətlər su ehtiyatlarını birgə idarə etmək üçün ortaq komissiyalar və işçi qruplar yarada bilər. Bu, qarşıdurmaların qarşısını almaq və su resurslarının daha səmərəli idarəsini təmin etmək üçün əhəmiyyətlidir. Transsərhəd su ehtiyatlarının istifadəsini tənzimləyən əsas sənədlərə 1997-ci il BMT Konvensiyası, 1992-ci il Helsinki Konvensiyası və ölkələrarası sazişlər daxildir. Ümumilikdə, beynəlxalq hüququn məqsədi su resurslarını ədalətli bölmək, zərər risklərini azaltmaq, əməkdaşlıq mühiti yaratmaq və gələcək nəsillər üçün davamlı su istifadəsini təmin etməkdir.
- Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Şərqi Zəngəzur regionunda aktual su təhlükəsizliyi riskləri hansılardır?
- Şərqi Zəngəzurda su təhlükəsizliyi riskləri əsasən su miqdarının azalması, çirklənmə, infrastrukturun məhv olması və operativ monitorinqin olmaması, iqlim dəyişməsi, torpaq eroziyası və meşə örtüyünün azalması, həmçinin yenidən məskunlaşma və su tələbatının sürətlə artması ilə bağlıdır. Su miqdarının azalması kənd təsərrüfatı və məskunlaşma planlarını çətinləşdirir. Çaylarda, xüsusilə Oxçuçayda, ağır metallar və digər çirkləndiricilər aşkar edilib ki, bu da içməli su, suvarma və ekosistem sağlamlığı üçün ciddi risk yaradır. Uzun illər işğal dövründə kommunal-hidravlik obyektlərə ziyan dəyib, suvarma şəbəkələri, sutəmizləyici qurğular və su anbarları bərpa tələb edir, davamlı hidrometeoroloji və sukeyfiyyəti-monitorinqi gücləndirilməlidir. İqlim dəyişməsi quraqlıqları və daşqınları artırır, su təminatını və kənd təsərrüfatını zəiflədir. Torpaq eroziyası və meşə örtüyünün azalması su dövriyyəsini pozur və uzunmüddətli baxımdan səhralaşma riskini artırır. Azad olunmuş ərazilərə köç və intensiv kənd təsərrüfatı su tələbatını kəskin artırır, suyun dayanıqlı paylanması problemləri yarana bilər. Tövsiyələr arasında sürətli su-keyfiyyəti və hidrometeoroloji monitorinq, içməli və tullantı sularının təmizlənməsi, havza üzrə inteqrasiya olunmuş idarəetmə, eroziya və meşə bərpası proqramları, rahatlaşdırılmış məskunlaşma planı və beynəlxalq əməkdaşlıq və maliyyələşmə yer alır. Məsul qurumlar Azərbaycan Dövlət Su Agentliyi, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, Su Strategiyası çərçivəsində yaradılacaq xüsusi bərpa və idarəetmə qurumları və yerli administrasiyalardır.
- Şərqi Zəngəzurun Laçın rayonunda yenidən məskunlaşma aparılır, keçmiş məcburi köçkünlər öz yurdlarına dönür. Yenidən məskunlaşma və sənayeləşmə Laçında su resurslarının idarə olunmasına necə təsir edir?
- Laçın rayonunda məskunlaşma və sənaye quruculuğu su idarəçiliyinə bir neçə yöndən təsir göstərir. Əhali qayıdışı ilə içməli və məişət suya tələbat kəskin artır, kənd təsərrüfatı və yeni fermalar daha çox su tələb edir, sənaye müəssisələri isə əlavə yük yaradır. İşğal dövründə dağılan və ya baxımsız qalmış infrastruktur hazırda yeni şəbəkələr, modul sutəmizləyici qurğular və anbarlarla əvəzlənir; su itkisini azaltmaq üçün müasir ölçmə və təmizləmə texnologiyaları tələb olunur. Dağlıq relyef və çaylar su mənbələridir; həddən artıq istifadə ekosistemlərdə axın azalmasına və biomüxtəlifliyin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Tullantı sularının təmizlənmədən axıdılması çirklənmə riskini artırır, iqlim dəyişməsi isə su ehtiyatlarının mövsümi dəyişkənliyini artırır. Havza üzrə inteqrasiya olunmuş idarəetmə, mərhələli məskunlaşma, alternativ mənbələrin istifadəsi və rəqəmsal monitorinq sistemləri su balansını təmin etmək üçün vacibdir. Düzgün idarə olunarsa, Laçın dayanıqlı məskunlaşma və kənd təsərrüfatı mərkəzinə çevrilə bilər; əks halda su çatışmazlığı, çirklənmə və məhsuldarlığın azalması qaçılmazdır.
- Laçında su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi üçün hansı texnologiyalar və innovativ yanaşmalar tətbiq edilə bilər?
- Laçın kimi dağlıq və həssas rayonda su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsi yalnız ənənəvi infrastrukturla deyil, yeni texnologiya və innovativ yanaşmalarla mümkündür. İçməli və məişət suyu üçün modul tipli sutəmizləyici qurğular, ağıllı su paylama şəbəkələri və smart suölçən texnologiyaları tətbiq olunur. Kənd təsərrüfatında damcı və mikro-səth suvarma sistemləri, ağıllı suvarma idarəetməsi və yağış sularının toplanması ilə su qənaəti təmin edilir. Sənayedə dairəvi su istifadəsi, tullantı sularının təmizlənməsi və ekosistem monitorinqi vacibdir. Alternativ və uzunmüddətli yanaşmalar isə kiçik su anbarları, yeraltı suların ağıllı istismarı, təbiət əsaslı həllər və rəqəmsal hidroloji modelləşdirmədir. Ən effektiv nəticə üçün ənənəvi mühəndis həlləri ilə rəqəmsal və ekoloji innovasiyalar birləşdirilməlidir.
Müsahibə “Pragma” Sosial İnkişafa və Ekologiyanın Qorunmasına Dəstək İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Laçın rayonunda su təhlükəsizliyi” adlı sosial-ekoloji layihə çərivəsində hazırlanıb. Fikir və mülahizələr müəllifə aiddir, Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.