Son illərdə müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların ortaq hisslərindən biri təhlükəsizlik duyğusunun zəifləməsidir. Fiziki təhlükə ilə üzləşməyən, müharibə zonasından uzaqda yaşayan cəmiyyətlərdə belə insanlar özlərini əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha narahat və qeyri-müəyyən hiss edirlər. Bu dəyişiklik təkcə konkret risklərin artması ilə izah olunmur, daha çox təhlükəsizlik anlayışının özünün qlobal miqyasda transformasiyası ilə bağlıdır. Məsələ artıq “təhlükə varmı” sualından çox “təhlükə haradan və nə vaxt gələ bilər” sualına yönəlib.
Qlobal təhlükəsizlik hissinin zəifləməsinin əsas səbəblərindən biri risklərin görünən və proqnozlaşdırılan olmamasıdır. Əvvəllər təhlükə anlayışı daha çox coğrafi, siyasi və ya hərbi çərçivədə müəyyən edilirdi. Bu gün isə təhlükə kibermühitdən, iqtisadi sistemlərdən, səhiyyə böhranlarından, informasiya manipulyasiyalarından və iqlim dəyişikliklərindən qaynaqlana bilər. Dünya İqtisadi Forumunun Qlobal Risklər Hesabatlarında da vurğulanır ki, müasir risklərin əksəriyyəti sərhədsizdir və klassik təhlükəsizlik mexanizmləri ilə tam nəzarət altına alınmır. Bu qeyri-müəyyənlik insan psixologiyasında davamlı narahatlıq yaradır.
Psixoloji baxımdan təhlükəsizlik hissi sabitlik və proqnozlaşdırıla bilmə ilə sıx bağlıdır. Davranış elmləri göstərir ki, insan beyni riskin səviyyəsindən çox, onun qeyri-müəyyənliyinə həssasdır. Son onilliklərdə ardıcıl qlobal şoklar bu sabitliyi pozub. Pandemiya, maliyyə böhranları, regional münaqişələr və enerji bazarlarındakı dalğalanmalar insanların gələcəklə bağlı gözləntilərini zəiflədib. Hətta risklər birbaşa şəxsin həyatına təsir etməsə belə, onların mövcudluğu təhlükəsizlik hissini aşındırır.
İnformasiya mühiti bu prosesdə həlledici rol oynayır. Rəqəmsal media təhlükələri real vaxtda və emosional dildə təqdim edir. İnsanlar dünyanın müxtəlif nöqtələrində baş verən hadisələrə fasiləsiz şəkildə şahid olur və beyin bu məlumatları fərdi risk kimi emal etməyə meyllidir. Media araşdırmaları göstərir ki, davamlı mənfi xəbər axını təhlükəsizliklə bağlı qavrayışı reallıqdan daha təhlükəli səviyyədə formalaşdıra bilər. Bu fenomen “qavranılan təhlükə ilə real təhlükə arasındakı fərq” kimi tanınır və müasir cəmiyyətlərdə geniş yayılıb.
Sosial strukturların dəyişməsi də təhlükəsizlik hissinə təsir edir. Bir çox ölkədə ailə, icma və kollektiv dəstək mexanizmləri əvvəlki gücünü itirib. İnsanlar daha çox fərdi şəkildə risklərlə üzləşirlər. Sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, güclü sosial əlaqələr təhlükəsizlik hissini artıran əsas amillərdəndir. Sosial bağlar zəiflədikcə, insanlar özlərini tək və qorunmasız hiss etməyə başlayırlar. Bu, xüsusilə böyük şəhərlərdə və yüksək urbanizasiya şəraitində daha qabarıq görünür.
İqtisadi qeyri-sabitlik də qlobal təhlükəsizlik hissinin aşınmasında mühüm faktordur. İş bazarlarının sürətlə dəyişməsi, avtomatlaşdırma, süni intellekt və qeyri-stabil gəlir modelləri insanların uzunmüddətli plan qurmaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Dünya Bankının hesabatlarında qeyd olunur ki, gəlirlərin sabit olmaması və sosial təminat mexanizmlərinin zəifləməsi subyektiv təhlükəsizlik hissini azaldır. İnsan öz gələcəyini təminatlı görmədikdə, fiziki təhlükə olmasa belə, daxili narahatlıq formalaşır.
Geosiyasi mühitin fragmentasiyası da bu hissi gücləndirir. Qlobal əməkdaşlıq mexanizmlərinin zəifləməsi, beynəlxalq institutlara inamın azalması və regional gərginliklər təhlükəsizliyin kollektiv təminatına olan inamı sarsıdır. Əvvəllər beynəlxalq qaydaların qoruyucu çərçivə yaratdığına inanılırdısa, bu gün həmin qaydaların effektivliyi daha çox sual altındadır. Bu isə fərdlərin deyil, bütövlükdə cəmiyyətlərin özlərini daha həssas hiss etməsinə səbəb olur.
İqlim dəyişiklikləri də təhlükəsizlik anlayışını köklü şəkildə dəyişib. Təbii fəlakətlərin artması, su və ərzaq resursları ilə bağlı risklər artıq yalnız ekoloji problem kimi deyil, sosial və siyasi təhlükə kimi də qəbul edilir. Qlobal araşdırmalar göstərir ki, iqlim riskləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik gələcək nəsillərlə bağlı narahatlığı artırır və təhlükəsizlik hissini uzunmüddətli perspektivdə zəiflədir.
Bununla yanaşı, təhlükəsizlik hissinin zəifləməsi obyektiv təhlükələrin mütləq artması demək deyil. Bir çox göstəricilər üzrə dünya əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha az zorakılıq və daha yüksək texnoloji qoruma səviyyəsinə malikdir. Lakin təhlükəsizlik artıq yalnız fiziki müdafiə ilə ölçülmür. Psixoloji, iqtisadi və informasiya təhlükəsizliyi də eyni dərəcədə önəmli faktorlar kimi qəbul olunur. Bu çoxqatlı təhlükəsizlik anlayışı insanlarda daimi ayıqlıq və gərginlik yaradır.
Bu proses təkcə təhlükələrin artması deyil, təhlükəsizliyin necə qavrandığının dəyişməsidir. Müasir insan üçün təhlükəsizlik artıq sadəcə fiziki qorunma deyil, sabitlik, proqnozlaşdırıla bilmə və mənalı gələcək hissidir. Bu komponentlər zəiflədikcə, qlobal miqyasda təhlükəsizlik duyğusu da eyni sürətlə aşınır.
Aznews.az