Uzun müddət gələcək anlayışı insan düşüncəsində ümid, irəliləyiş və xəyal obrazı ilə assosiasiya olunub. Daha yaxşı həyat, daha çox imkan və təhlükəsiz sabah fikri həm fərdi planların, həm də cəmiyyətlərin inkişaf narrativinin əsasını təşkil edib. Lakin son illərdə bu təsəvvür tədricən dəyişir. Gələcək bir çox insan üçün artıq motivasiyaedici xəyal deyil, daşımalı olduğu məsuliyyətlər, qeyri-müəyyənliklər və davamlı narahatlıqlar toplusu kimi hiss olunur.
Bu transformasiyanın əsas səbəblərindən biri qeyri-müəyyənliyin normaya çevrilməsidir. Qlobal iqtisadi dalğalanmalar, iqlim dəyişiklikləri, texnoloji sürətlənmə və geopolitik risklər gələcəyi planlana bilən mərhələdən çıxarıb proqnozlaşdırılması çətin sahəyə çevirib. Əvvəllər uzunmüddətli hədəflər üzərində qurulan həyat strategiyaları indi qısa dövrə fokuslanır. İnsan beyni isə qeyri-müəyyənliyi təhlükə kimi qəbul etdiyindən, gələcək düşüncəsi avtomatik olaraq psixoloji yük yaradır.
Davranış psixologiyası göstərir ki, gələcək haqqında düşünmək insan üçün yalnız ümid deyil, eyni zamanda məsuliyyət deməkdir. Təhsil seçimi, karyera qərarları, maliyyə təhlükəsizliyi, ailə və sağlamlıq planları gələcək anlayışını seçimlər toplusuna çevirir. Seçimlərin çoxluğu isə azadlıqdan daha çox qərar yorğunluğu yaradır. Nəticədə gələcək arzuların yox, edilməli olanların siyahısı kimi qavranılır.
İqtisadi reallıqlar da bu hissi gücləndirən əsas amillərdəndir. Gəlir qeyri-sabitliyi, yaşayış xərclərinin artması və sosial təminatla bağlı narahatlıqlar gələcəyi maliyyə riski prizmasından düşünməyə məcbur edir. Qlobal araşdırmalar göstərir ki, iqtisadi stress artdıqca insanlar gələcəyi planlamaqdansa, onu təxirə salmağa meylli olurlar. Bu təxirəsalma isə gələcək hissini ümid mənbəyindən psixoloji yükə çevirir.
Texnologiyanın sürətli inkişafı paradoksal təsir yaradır. Bir tərəfdən imkanları artırır, digər tərəfdən isə daimi adaptasiya tələbi yaradır. Peşələrin tez köhnəlməsi, yeni bacarıqlara ehtiyac və rəqabətin qlobal miqyas alması gələcəyi sabit hədəf yox, daim qaçan məqsəd kimi göstərir. Bu vəziyyətdə insan özünü gələcəyə hazırlaşan deyil, ona çatmağa çalışan vəziyyətdə hiss edir.
Sosial mühit də gələcək anlayışını ağırlaşdıran faktorlardandır. Sosial şəbəkələrdə başqalarının “uğurlu gələcək” narrativləri ilə davamlı müqayisə real gözləntilərlə ideal görüntülər arasında gərginlik yaradır. Bu gərginlik gələcəyin şəxsi arzu yox, sosial standartlara cavab verməli layihə kimi qavranılmasına səbəb olur. Belə olduqda gələcək ilham vermir, təzyiq yaradır.
Psixoloji baxımdan insan beyni indiki anı yaşamaq üçün optimallaşıb. Davamlı gələcək yönümlü düşüncə isə zehni resursları tükəndirir. Araşdırmalar göstərir ki, gələcəyi daim risk və məsuliyyət prizmasından düşünən insanlar daha tez emosional yorğunluq yaşayırlar. Bu isə gələcək anlayışına qarşı daxili müqavimət formalaşdırır.
Nəticə etibarilə, gələcəyin xəyal yox, yük kimi hiss olunması fərdi zəiflik deyil, müasir dünyanın struktur reallıqlarının nəticəsidir. Qeyri-müəyyənlik, seçim bolluğu, iqtisadi təzyiq və sosial müqayisə gələcəyi ümid mənbəyindən məsuliyyət obyektinə çevirib.
Bununla belə, bu reallıq gələcəyin tamamilə qaranlıq olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, dəyişən dünya insanı böyük sıçrayışlara deyil, kiçik və idarəolunan addımlara yönəldir. Gələcəyi bütünlüklə nəzarət altına almaq mümkün olmasa da, onu hissələrə bölmək, yaxın mərhələlər üzrə düşünmək və indiki anla əlaqəsini qorumaq psixoloji yükü azaldır. Qlobal tendensiyalar göstərir ki, sabitlik artıq dəyişməzlik deyil, uyğunlaşma qabiliyyəti ilə ölçülür.
Bu baxımdan, gələcək yenidən xəyal kimi parlamaya bilər, amma idarə edilə bilən, öyrədici və insanı gücləndirən prosesə çevrilə bilər. Məhz bu səssiz və real ümid, müasir dünyanın şərtləri daxilində ən dayanıqlı pozitivlik formasıdır.
AzNews.az