Müasir şəhər mühitində səs və işıq çirkliliyi təkcə ekoloji problem deyil, eyni zamanda insanların gündəlik qərarvermə prosesinə birbaşa təsir göstərən psixoloji və sosial amildir. Aparılan qlobal tədqiqatlar sübut edir ki, davamlı akustik və vizual yüklənmə fərdlərin diqqət, seçim və risk qiymətləndirmə mexanizmlərini dəyişir. İnsanlar bu təsiri çox zaman şüurlu şəkildə hiss etməsələr də, davranış modellərində ciddi fərqlər yaranır.
Səs çirkliliyi xüsusilə urbanizasiyanın yüksək olduğu ərazilərdə qərarvermə keyfiyyətini zəiflədən əsas faktorlar sırasında yer alır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, daimi 55 desibeldən yuxarı səsə məruz qalma stress hormonlarının artmasına və diqqət dağınıqlığına səbəb olur. Bu vəziyyət gündəlik seçimlərdə daha impulsiv davranışlara yol açır. Məsələn, səsli mühitdə olan insanlar alış qərarlarını daha tez verir, maliyyə risklərini isə olduğundan az qiymətləndirirlər. Davamlı səs fonu beyni təhlükə rejimində saxladığı üçün fərd uzunmüddətli nəticələri nəzərə almaqda çətinlik çəkir.
İşıq çirkliliyi isə bioloji ritmlər üzərindən dolayı təsir mexanizmi yaradır. Süni işığın gecə saatlarında intensiv istifadəsi melatonin hormonunun ifrazını zəiflədir və yuxu keyfiyyətini aşağı salır. Harvard Tibb Məktəbinin apardığı araşdırmalara əsasən, yuxu çatışmazlığı olan fərdlər ertəsi gün daha pessimist qərarlar verməyə meyilli olur və alternativ variantları müqayisə etməkdə çətinlik yaşayır. Bu təsir təkcə sağlamlıqla bağlı seçimlərdə deyil, iş və sosial münasibətlərdə də özünü göstərir.
Səs və işıq çirkliliyinin birgə təsiri xüsusilə böyük şəhərlərdə yaşayan insanlar üçün daha qabarıqdır. Davamlı stimullaşma beyin resurslarını tükəndirir və qərarvermədə sadələşdirilmiş strategiyalara üstünlük verilməsinə səbəb olur. Psixologiyada bu hal kognitiv yük artımı kimi izah edilir. Fərd yorğun olduqda daha tanış, daha az düşünmə tələb edən seçimlər edir. Bu isə innovativ yanaşmaların və rasional analizlərin azalması ilə nəticələnir.
Bu prosesin sosial nəticələri də diqqət çəkir. Səs və işıq çirkliliyinin yüksək olduğu bölgələrdə yaşayan insanların ictimai qərarlara münasibətdə daha passiv olduğu müşahidə olunur. Seçimlərdə iştirak səviyyəsi, ictimai təşəbbüslərə qoşulma və könüllü fəaliyyətlər bu cür mühitlərdə nisbətən aşağı olur. Tədqiqatçılar bunu zehni yorğunluq və emosional tükənmə ilə əlaqələndirir.
Eyni zamanda, bu amillər istehlak davranışına da təsir edir. Parlaq işıqlandırılmış və səsli ticarət məkanlarında insanlar daha çox planlaşdırılmamış alışlar edir. Bu tendensiya marketinq strategiyalarında geniş istifadə olunsa da, uzunmüddətli perspektivdə fərdi maliyyə qərarlarının keyfiyyətini zəiflədir. Qlobal pərakəndə tədqiqatlar göstərir ki, sakit və balanslı mühitdə alış edən istehlakçılar qərarlarından daha çox məmnun qalır və sonradan peşmanlıq hissi daha az olur.
Ümumilikdə səs və işıq çirkliliyi gündəlik qərarların rasional əsaslarını zəiflədən, emosional və impulsiv meylləri gücləndirən faktorlardır. Şəhərsalma, iş mühitinin təşkili və ictimai məkanların planlaşdırılmasında bu təsirlərin nəzərə alınması təkcə ekoloji deyil, həm də sosial rifah baxımından vacibdir. Mövcud qlobal tendensiyalar göstərir ki, daha balanslı akustik və vizual mühitlərin yaradılması insanların daha sağlam, düşünülmüş və uzunmüddətli qərarlar verməsinə real töhfə verə bilər.
AzNews.az