Müasir cəmiyyətlərdə dəyərlər sisteminin nəsillər arasında dəyişməsi təkcə mədəni proses kimi deyil, eyni zamanda iqtisadi, texnoloji və sosial transformasiyaların nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Son onilliklərdə aparılan qlobal tədqiqatlar göstərir ki, fərdlərin dünyaya baxışı, prioritetləri və davranış modelləri əvvəlki nəsillərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu dəyişikliklər ailə münasibətlərindən əmək bazarına, ictimai məsuliyyətdən şəxsi azadlıq anlayışına qədər geniş bir sahəni əhatə edir.
Ənənəvi olaraq əvvəlki nəsillərin dəyər sistemində sabitlik, kollektiv məsuliyyət və uzunmüddətli planlama əsas yer tuturdu. Ailə institutunun qorunması, peşəyə sədaqət və sosial normalara uyğunlaşma mühüm göstəricilər hesab edilirdi. Dünya Dəyərlər Araşdırmasının nəticələrinə əsasən, sənayeləşmə mərhələsindən keçmiş cəmiyyətlərdə yaşlı nəsillər üçün iqtisadi təhlükəsizlik və sosial status hələ də əsas motivasiya mənbəyi olaraq qalır. Bu yanaşma daha çox resurs çatışmazlığı və qeyri sabit sosial mühitdə formalaşmış təcrübələrlə bağlıdır.
Gənc nəsillər isə fərqli reallıqda yetişir. Rəqəmsallaşma, qloballaşma və informasiya bolluğu onların dəyərlər sistemini daha çevik və fərd yönümlü edib. Son illərdə Avropa və Asiya ölkələrində aparılan sosioloji tədqiqatlar göstərir ki, gənclər üçün özünü reallaşdırma, psixoloji rifah və iş həyat balansı maddi sabitlik qədər önəmli sayılır. Əmək bazarında tez tez sahə dəyişmək və ya ənənəvi karyera modelindən uzaqlaşmaq artıq risk deyil, adaptasiya bacarığının göstəricisi kimi qəbul olunur.
Bu transformasiyanın əsas səbəblərindən biri texnologiyanın gündəlik həyata dərin inteqrasiyasıdır. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar dəyərlərin formalaşmasında ailə və lokal mühitdən daha güclü təsir mexanizminə çevrilib. Gənc nəsil qlobal trendlərə daha açıqdır və müxtəlif mədəni modellərlə paralel şəkildə formalaşır. Bu isə dəyərlərin daha universal, lakin eyni zamanda daha fərdi xarakter almasına səbəb olur.
Nəsillərarası fərqlər xüsusilə məsuliyyət və avtoritet anlayışında aydın görünür. Əvvəlki nəsillər üçün avtoritet institusional və ierarxik çərçivədə qəbul edilirdisə, müasir nəsil üçün etibarlılıq daha çox şəffaflıq və dialoq üzərində qurulur. Bu yanaşma idarəetmə modellərinə də təsir edir. Bir çox beynəlxalq şirkətlər gənc işçilərin dəyərlərini nəzərə alaraq daha açıq kommunikasiya və çevik iş mühitləri formalaşdırmağa üstünlük verir.
Eyni zamanda bu dəyişikliklər sosial gərginlik risklərini də artırır. Nəsillər arasında dəyərlərin fərqlənməsi bəzən yanlış anlaşılma və gözləntilərin toqquşması ilə nəticələnir. Xüsusilə ailə daxilində qərarvermə, karyera seçimi və həyat tərzi ilə bağlı mövqelər fərqli olduqda bu ziddiyyətlər daha qabarıq hiss olunur. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, qarşılıqlı anlaşma və adaptasiya mexanizmləri qurulduqda bu fərqlər inkişaf üçün imkanlara çevrilə bilər.
Ümumilikdə dəyərlər sisteminin nəsillər arasında dəyişməsi qaçılmaz və təbii prosesdir. Tarixi və iqtisadi şərtlər dəyişdikcə cəmiyyətin prioritetləri də yenilənir. Əsas məsələ bu dəyişiklikləri qarşıdurma kimi deyil, sosial təkamülün bir mərhələsi kimi dəyərləndirməkdir. Qlobal tendensiyalar göstərir ki, gələcək cəmiyyətlərdə uğurlu inkişaf məhz müxtəlif nəsillərin dəyərlərini uzlaşdırmaq və ortaq məna çərçivəsi yaratmaq bacarığından asılı olacaq.
Aznews.az