Gələcəyin şəhərlərində avtomobilsiz həyat modeli son illərdə urbanizasiya, iqlim dəyişiklikləri və sosial rifah anlayışlarının kəsişməsində formalaşan əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib. Qlobal miqyasda aparılan araşdırmalar göstərir ki, şəhər mərkəzlərində fərdi avtomobil istifadəsinin artması təkcə ekoloji yükü deyil, eyni zamanda iqtisadi səmərəsizliyi, vaxt itkisini və sosial stressi də dərinləşdirir. Bu kontekstdə avtomobilsiz və ya avtomobil asılılığı minimuma endirilmiş şəhər modelləri artıq nəzəri yanaşma deyil, real tətbiq olunan urban siyasətinə çevrilməkdədir.
Hazırda Avropa İttifaqı ölkələrində şəhər nəqliyyatından qaynaqlanan karbon emissiyalarının ümumi şəhər emissiyalarının təxminən dörddə birini təşkil etməsi, fərdi avtomobilin gələcəyini yenidən düşünməyə vadar edir. Paris, Amsterdam, Kopenhagen və Barselona kimi şəhərlərdə həyata keçirilən “15 dəqiqəlik şəhər” konsepsiyası avtomobilsiz həyat modelinin əsas dayaqlarından biri hesab olunur. Bu modelə görə, insanın gündəlik ehtiyaclarının böyük hissəsi yaşayış yerindən piyada və ya velosipedlə qısa məsafədə əlçatan olmalıdır. Nəticədə nəqliyyat xərcləri azalır, şəhər məkanının səmərəliliyi artır və sosial əlaqələr güclənir.
Avtomobilsiz həyat modelinin iqtisadi tərəfi də diqqətəlayiqdir. Beynəlxalq nəqliyyat institutlarının hesablamalarına əsasən, sıx avtomobil axını olan şəhərlərdə yol infrastrukturu, yanacaq subsidiyaları və sağlamlıq xərcləri şəhər büdcələrinə uzunmüddətli yük yaradır. Avtomobil istifadəsinin azalması isə bu xərclərin mərhələli şəkildə ictimai nəqliyyatın, yaşıl zonaların və alternativ mobil həllərin inkişafına yönəldilməsinə imkan verir. Məsələn, Oslo şəhərində mərkəzi ərazilərdə avtomobil trafikinə məhdudiyyətlərin tətbiqindən sonra ticarət dövriyyəsinin azalmaq əvəzinə artması, avtomobilsiz modelin iqtisadi aktivliyə mane olmadığını göstərən real nümunə kimi qiymətləndirilir.
Texnoloji inkişaf da bu modelin genişlənməsini sürətləndirən əsas amillərdəndir. Elektriklə işləyən ictimai nəqliyyat vasitələri, ağıllı marşrut planlaması, mikromobillik həlləri və rəqəmsal paylaşım platformaları fərdi avtomobilə alternativləri daha cəlbedici edir. Eyni zamanda, şəhər planlaşdırılmasında piyada prioritetli küçələr, çoxfunksiyalı yaşayış zonaları və avtomobil park yerlərinin azaldılması urban məkanın insan mərkəzli formalaşmasına şərait yaradır.
Sosial baxımdan avtomobilsiz həyat modeli şəhər sakinlərinin fiziki aktivliyini artırmaqla yanaşı, ictimai məkanların keyfiyyətini də yüksəldir. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, hava çirklənməsi və oturaq həyat tərzi şəhər əhalisi üçün əsas risk faktorları sırasındadır. Avtomobil istifadəsinin azalması həm hava keyfiyyətinin yaxşılaşmasına, həm də sağlam həyat vərdişlərinin formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə səhiyyə xərclərinin optimallaşmasına gətirib çıxarır.
Qlobal tendensiyalar onu göstərir ki, avtomobilsiz şəhər modeli birdəfəlik və kəskin keçid deyil, mərhələli transformasiya prosesidir. Bu prosesdə ictimai nəqliyyatın keyfiyyəti, şəhər planlaması və sosial adaptasiya paralel şəkildə inkişaf etməlidir. Avtomobilsiz həyat modeli gələcəyin şəhərlərində yalnız ekoloji seçim deyil, eyni zamanda iqtisadi səmərəlilik, sosial balans və urban rahatlıq anlayışlarının yeni sintezi kimi formalaşır.
Aznews.az