Azərbaycanın 2026-cı ili “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan etməsi çərçivəsində UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş daşınmaz mədəni irs nümunələrini əks etdirən gümüş xatirə sikkələrinin buraxılması və abidələr haqqında məlumatların rəqəmsallaşdırılması planlaşdırılır. Bu qərar mədəni irsin qorunması ilə yanaşı, onun iqtisadi, institusional və beynəlxalq təqdimat imkanlarını genişləndirməyə yönəlmiş kompleks yanaşmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Qlobal praktikada xatirə sikkələri təkcə numizmatik məhsul deyil, mədəni diplomatiya və milli irsin vizual kodlaşdırılması vasitəsi kimi istifadə olunur. Böyük Britaniyada Royal Mint, Fransada Monnaie de Paris, Kanadada Royal Canadian Mint UNESCO irsinə həsr olunmuş gümüş və qızıl sikkələr buraxmaqla həm kolleksiya bazarına, həm də turizm və brend dəyərinə təsir göstərir. Məsələn, Fransa 2018-2022-ci illərdə UNESCO mövzulu sikkələr vasitəsilə numizmatika ixracında illik orta hesabla 7-9 faiz artım əldə edib. Bu göstəricilər göstərir ki, mədəni irs vizual və maddi dəyərə çevrildikdə, o, iqtisadi dövriyyəyə də daxil olur.
Azərbaycan kontekstində UNESCO siyahısında olan İçərişəhər, Qobustan qayaüstü rəsmləri, Şəki Xan Sarayı və tarixi şəhər mərkəzi kimi abidələrin gümüş sikkələr üzərində təqdim edilməsi bir neçə paralel nəticə yarada bilər. Bir tərəfdən, bu addım mədəni irsin beynəlxalq tanıdılmasını gücləndirir və xarici kolleksiyaçı bazarına çıxışı asanlaşdırır. Digər tərəfdən, sikkələrin məhdud tirajla buraxılması onların investisiya aləti kimi cəlbediciliyini artırır. Qlobal numizmatika bazarında gümüş xatirə sikkələrinin illik dövriyyəsinin 10 milyard ABŞ dollarına yaxın olduğu nəzərə alınsa, Azərbaycanın bu seqmentdə mövqeyini gücləndirməsi real iqtisadi potensial yaradır.
Mərkəzi Bankın, Mədəniyyət Nazirliyinin, Xarici İşlər Nazirliyinin və Dövlət Turizm Agentliyinin birgə icraçı kimi müəyyənləşdirilməsi təşəbbüsün institusional koordinasiya üzərində qurulduğunu göstərir. Bu, mədəni layihələrin fragmentar deyil, vahid strategiya çərçivəsində həyata keçirilməsi baxımından mühüm məqamdır. Xüsusilə rəqəmsallaşdırma komponenti diqqət çəkir. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, mədəni irs obyektləri haqqında açıq və rəqəmsal məlumat bazaları olan ölkələrdə mədəni turizmin gəlirləri orta hesabla 12-15 faiz daha yüksək olur. Rəqəmsallaşdırma həm elmi tədqiqatlar, həm də beynəlxalq auditoriya üçün əlçatanlığı artıraraq fiziki irsin qorunmasına əlavə dəstək verir.
Bu təşəbbüs şəhərsalma və memarlıq anlayışının yalnız tikinti və planlama ilə məhdudlaşmadığını, tarixi mühitin qorunması və onun müasir dövrə inteqrasiyası kimi daha geniş çərçivədə təqdim olunduğunu göstərir. Xatirə sikkələri və rəqəmsal platformalar vasitəsilə irsin təqdimatı mədəni yaddaşı statik obyekt kimi deyil, dövriyyədə olan dəyər kimi möhkəmləndirir. Bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə həm mədəni turizmin davamlılığını, həm də Azərbaycanın beynəlxalq mədəni brendinin güclənməsini dəstəkləyən amil kimi çıxış edir.
AzNews.az