Bu gün texnologiya gündəlik həyatın görünməyən, lakin həlledici qatında fəaliyyət göstərən naviqasiya və məkan əsaslı hesablama sistemlərinə söykənir. Avropa Birliyinin dəstəklədiyi InsectNeuroNano layihəsi isə bu sahədə köklü yanaşmanı dəyişdirə biləcək bir ideyanı gündəmə gətirir. Layihənin mərkəzində bal arısının beyni dayanır. Alimlər son dərəcə məhdud enerji ilə mürəkkəb məkan hesablamaları aparan bu bioloji sistemi təqlid etməklə, klassik GPS və süni intellekt arxitekturalarından asılı olmayan, birbaşa cihaz üzərində işləyən ultra aşağı güclü çiplər hazırlamağı hədəfləyirlər.
Mövcud qlobal texnoloji mənzərə göstərir ki, yer müəyyənləşdirmə və real vaxt qərar mexanizmləri getdikcə daha çox mərkəzləşdirilmiş hesablama infrastrukturlarına bağlanır. Bulud sistemləri, yüksək enerji sərf edən prosessorlar və böyük data mərkəzləri bu prosesin əsas dayaqlarıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına əsasən, təkcə data mərkəzlərinin qlobal elektrik istehlakındakı payı artıq 2 faizə yaxınlaşır və bu göstəricinin artmaqda olduğu bildirilir. Bu kontekstdə, bir bal arısının təxminən 10 mikrovatt enerji ilə real vaxtda naviqasiya etməsi və ətraf mühitlə koordinasiyalı hərəkət etməsi texnoloji baxımdan ciddi maraq doğurur. Xəbərdə qeyd olunduğu kimi, arının yerinə yetirdiyi əməliyyatların enerji effektivliyi müasir masaüstü prosessorlarla müqayisədə milyon dəfələrlə üstündür.
Bu fərqin arxasında dayanan əsas amil klassik hesablama məntiqindən fərqli olaraq, bioloji sistemlərin ixtisaslaşmış və məqsədyönlü işləmə prinsipidir. InsectNeuroNano layihəsində də diqqət məhz bu nöqtəyə yönəlib. Tədqiqatçılar ümumi təyinatlı süni intellekt modelləri əvəzinə, təbiətdə artıq sınaqdan keçmiş sinir emalı mexanizmlərini və nanofotonik texnologiyaları ön plana çəkirlər. Nanofotonik sxemlərin elektrik deyil, işıq üzərindən işləməsi enerji itkisini minimuma endirir və eyni zamanda məlumatın ötürülmə sürətini artırır. Bu yanaşma iqtisadi baxımdan da diqqətəlayiqdir, çünki yüksək performans üçün bahalı soyutma sistemləri və enerji infrastrukturu tələb olunmur.
Qlobal miqyasda bu cür texnologiyalara maraq artmaqdadır. ABŞ, Yaponiya və Cənubi Koreyada aparılan neuromorfik çip tədqiqatları göstərir ki, sənaye artıq enerji effektivliyi yüksək olan, konkret funksiyaya fokuslanan hesablama modellərinə doğru yönəlir. Məsələn, IBM və Intel son illərdə klassik CPU və GPU modellərindən kənara çıxaraq, ixtisaslaşmış neyromorfik arxitekturalara investisiyalarını artırıblar. Bu tendensiya onu göstərir ki, arı beynindən ilhamlanan çiplər yalnız elmi eksperiment kimi deyil, gələcək bazar ehtiyaclarına cavab verən real texnoloji həll kimi dəyərləndirilir.
İqtisadi baxımdan mümkün təsirlər xüsusilə IoT, ağıllı sensorlar və muxtar sistemlər sahəsində özünü göstərə bilər. Enerji istehlakının kəskin azalması cihazların istismar müddətini uzadır, texniki xidmət xərclərini aşağı salır və daha geniş coğrafi ərazilərdə tətbiq imkanları yaradır. Kənd təsərrüfatında monitorinq sistemləri, logistika zəncirlərində izləmə texnologiyaları və ətraf mühitin müşahidəsi kimi sahələrdə bu cür çiplərin tətbiqi artıq orta müddətli perspektivdə real görünür. Xəbərdə vurğulanan onillik inkişaf müddəti isə texnologiyanın tədricən laboratoriyadan bazara keçəcəyinə işarə edir.
Bütün bunlarla yanaşı, layihənin mövcud mərhələsi hələ fundamental tədqiqat səviyyəsindədir və genişmiqyaslı kommersiyalaşma üçün texniki standartların, təhlükəsizlik mexanizmlərinin və istehsal imkanlarının formalaşması tələb olunur. Buna baxmayaraq, nəzəri konsepsiyadan işlək prototipə keçid artıq baş verib və bu fakt qlobal elmi ictimaiyyət tərəfindən ciddi mərhələ kimi qiymətləndirilir. Mövcud tendensiyalar göstərir ki, gələcəyin naviqasiya və qərar qəbuletmə sistemləri daha az enerji, daha çox müstəqillik və daha yüksək lokal hesablama qabiliyyəti üzərində qurulacaq.
AzNews.az