Müasir iqtisadi sistemdə istehlak və mülkiyyət anlayışları sürətlə transformasiya olunur. “Qoşma iqtisadiyyat” kimi tanınan model fərdlərin və şirkətlərin sahib olduqları aktivləri birbaşa paylaşaraq dəyər yaratmasına əsaslanır. Avtomobil, mənzil, avadanlıq, bilik və hətta vaxt kimi resurslar artıq yalnız sahiblik üzərindən deyil, istifadə imkanları vasitəsilə iqtisadi dövriyyəyə daxil olur. Bu model qlobal miqyasda həm bazar strukturlarına, həm də əmək münasibətlərinə təsir edən yeni iqtisadi reallıq formalaşdırır.
Qoşma iqtisadiyyatın yüksəlişi ilk növbədə rəqəmsal platformaların inkişafı ilə sıx bağlıdır. Uber, Airbnb, Bolt, BlaBlaCar və Upwork kimi platformalar milyonlarla insanı birbaşa xidmət göstərən və xidmət alan tərəf kimi birləşdirərək ənənəvi vasitəçi mexanizmləri arxa plana keçirib. Dünya Bankının açıqladığı məlumatlara əsasən, 2023-cü ildə qlobal paylaşım iqtisadiyyatının həcmi 150 milyard dollara yaxınlaşıb və illik artım tempi 20 faizdən yüksək qiymətləndirilir. Bu rəqəmlər göstərir ki, söhbət artıq alternativ modeldən deyil, əsas iqtisadi axınlardan birindən gedir.
Bu fenomenin arxasında duran əsas səbəblərdən biri resurs səmərəliliyinin artmasıdır. İstifadəsiz qalan avtomobillər, boş mənzillər və ya atıl avadanlıqlar platformalar vasitəsilə gəlir mənbəyinə çevrilir. Bu isə həm fərdi gəlirləri artırır, həm də ümumi iqtisadiyyatda kapitalın dövriyyə sürətini yüksəldir. Eyni zamanda istehlakçılar üçün xərclərin azalması müşahidə olunur. OECD-nin hesabatlarına görə, paylaşım əsaslı nəqliyyat xidmətlərindən istifadə edən şəhər sakinləri illik nəqliyyat xərclərini orta hesabla 15-25 faiz azalda bilirlər.
Lakin qoşma iqtisadiyyatın təsirləri yalnız müsbət göstəricilərlə məhdudlaşmır. Əmək bazarında qeyri-sabitlik və sosial təminat məsələləri bu modelin ən çox müzakirə olunan tərəflərindəndir. Platforma üzərindən çalışan şəxslər klassik əmək müqavilələrindən kənarda qalır, bu isə pensiya, tibbi sığorta və sosial müdafiə mexanizmlərində boşluqlar yaradır. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının araşdırmaları göstərir ki, platforma əsaslı məşğulluqda çalışanların təxminən 60 faizi uzunmüddətli sosial təminat mexanizmlərindən kənarda qalır. Bu vəziyyət dövlətlər üçün yeni tənzimləmə ehtiyacını aktuallaşdırır.
Qlobal miqyasda müxtəlif ölkələr bu çağırışlara fərqli yanaşmalar tətbiq edir. Avropa Birliyində platforma iqtisadiyyatı üzrə yeni hüquqi çərçivələr hazırlanır və işçi statusunun daha aydın müəyyənləşdirilməsi məqsədi güdülür. ABŞ-da isə bazar daha çox liberal yanaşma ilə tənzimlənir, lakin ştatlar səviyyəsində fərqli mexanizmlər formalaşır. Asiya bazarlarında isə qoşma iqtisadiyyat urbanizasiya və gənc əhalinin yüksək payı səbəbindən daha sürətli yayılır.
İqtisadi baxımdan diqqət çəkən digər məqam rəqabət mühitinin dəyişməsidir. Ənənəvi taksi şirkətləri, otellər və xidmət provayderləri paylaşım platformaları ilə eyni şərtlərdə rəqabət aparmaqda çətinlik çəkir. Bu isə bazar strukturunun yenidən formalaşmasına səbəb olur. Eyni zamanda, innovasiya və startap ekosistemi üçün yeni imkanlar yaranır. McKinsey-in qiymətləndirmələrinə əsasən, qoşma iqtisadiyyatla əlaqəli startaplara yönələn investisiyalar son beş ildə iki dəfədən çox artıb.
Mövcud tendensiyalar göstərir ki, qoşma iqtisadiyyat qlobal iqtisadiyyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməkdədir. Resursların daha səmərəli istifadəsi, rəqəmsal platformaların genişlənməsi və istehlak davranışlarının dəyişməsi bu modelin uzunmüddətli davamlılığını gücləndirir. Eyni zamanda, sosial balansın qorunması və bazar ədalətinin təmin edilməsi üçün institusional tənzimləmələrin rolu daha da ön plana çıxır. Qarşıdakı illərdə bu sahədə atılacaq addımlar qoşma iqtisadiyyatın yalnız iqtisadi deyil, sosial baxımdan da nə dərəcədə dayanıqlı olacağını müəyyən edəcək.
AzNews.az