Bu ilin yanvar ayında Azərbaycanda yeni nəsil nəzarət kassa aparatları vasitəsilə qeydə alınan dövriyyənin 2 milyard 294,7 milyon manata çatması və illik müqayisədə 13,3 faiz artım göstərməsi ölkədə pərakəndə ticarət və xidmət sektorunda rəqəmsal nəzarət mexanizmlərinin real iqtisadi təsirini ortaya qoyur. Hazırda ölkə üzrə 110 mindən artıq yeni nəsil NKA-nın quraşdırılması fiskal nəzarətin texniki mərhələdən institusional mərhələyə keçdiyini göstərir.
Son illərdə qlobal miqyasda vergi inzibatçılığı sahəsində əsas tendensiyalardan biri real vaxt rejimində məlumat ötürən fiskal sistemlərin tətbiqidir. OECD ölkələrinin əksəriyyətində, eləcə də Türkiyə, Braziliya və İtaliya kimi iqtisadiyyatlarda elektron kassa sistemləri kölgə iqtisadiyyatının həcmini azaltmaq üçün əsas alətlərdən biri hesab olunur. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, belə sistemlərin tətbiqindən sonra pərakəndə ticarətdə rəsmi dövriyyə orta hesabla 10–15 faiz aralığında artır. Azərbaycanda qeydə alınan 13,3 faizlik artım da bu qlobal meyllə uyğunluq təşkil edir və dövriyyənin bir hissəsinin rəsmi uçota daxil edildiyini göstərir.
Yeni nəsil NKA-ların təsiri təkcə rəqəmlərin artımı ilə məhdudlaşmır. Bu sistemlər əməliyyatların mərkəzləşdirilmiş şəkildə izlənməsinə, məhsul dövriyyəsinin daha dəqiq analizinə və risk əsaslı vergi nəzarətinin qurulmasına imkan yaradır. Nəticədə vergi orqanları resurslarını daha səmərəli istiqamətləndirə bilir, sahibkarlar üçün isə şəffaf oyun qaydaları formalaşır. Bu balans uzunmüddətli perspektivdə bazarda sağlam rəqabət mühitinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Qeyd olunan artımın formalaşmasında istehlak aktivliyinin də rolu var. Son dövrlərdə xidmət sektorunda, xüsusilə ictimai iaşə və pərakəndə satış sahələrində dövriyyənin artması yeni nəsil NKA-lar vasitəsilə daha aydın görünür. Əvvəllər nağd hesablaşmaların tam əhatə olunmaması statistik mənzərəni natamam göstərirdisə, indi real istehlak həcmləri daha dəqiq ölçülür. Bu da makroiqtisadi qərarların verilməsi üçün etibarlı məlumat bazası yaradır.
Eyni zamanda bu proses kölgə iqtisadiyyatının strukturuna da təsir edir. Dünya Bankının qiymətləndirmələrinə əsasən, rəqəmsal fiskal alətlərin tətbiqi kölgə dövriyyəsinin ÜDM-də payını mərhələli şəkildə azaldır və vergi daxilolmalarında dayanıqlı artım yaradır. Azərbaycanda NKA-ların geniş tətbiqi fonunda dövriyyənin artması məhz bu mexanizmin işlək olduğunu göstərir. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, artım inzibati təzyiqdən deyil, texnoloji nəzarət və şəffaflıqdan qaynaqlanır.
Orta müddətli perspektivdə yeni nəsil NKA-lar elektron qaimə, onlayn kassa və rəqəmsal ödəniş sistemləri ilə daha sıx inteqrasiya olunduqca, iqtisadiyyatın real vaxt rejimində monitorinq imkanları genişlənəcək. Bu, fiskal intizamın güclənməsi ilə yanaşı, statistik uçotun keyfiyyətini də yüksəldəcək. Qlobal təcrübə göstərir ki, bu cür inteqrasiya olunmuş sistemlər vergi bazasının genişlənməsini inzibati xərclər artmadan təmin edir.
Mövcud göstəricilər onu deməyə əsas verir ki, yeni nəsil nəzarət kassa aparatları Azərbaycanda təkcə texniki yenilik deyil, iqtisadi idarəetmənin funksional alətinə çevrilib. Dövriyyədə qeydə alınan artım istehlakın, şəffaflığın və fiskal nəzarətin eyni vaxtda gücləndiyini göstərir ki, bu da iqtisadiyyatın daha dayanıqlı və ölçülə bilən müstəvidə inkişafına zəmin yaradır.
AzNews.az