Qlobal İslam fintex ekosisteminin son vəziyyətini əks etdirən GIFT reytinqi Azərbaycanın bu sahədə mövcud mövqeyini və qarşıdakı imkanları yenidən gündəmə gətirir. 16,2 faiz göstərici ilə 46-cı pillədə qərarlaşan Azərbaycan əvvəlki hesabat dövrü ilə müqayisədə mövqelərini zəiflədib. Bu dəyişiklik təkcə daxili faktorlarla deyil, eyni zamanda qlobal İslam fintex bazarında baş verən sürətli strukturlaşma və rəqabət artımı ilə izah olunur. Reytinqin metodologiyası ölkələrdə real bazar fəaliyyəti, ekosistem dərinliyi və kapital axınlarını əsas götürdüyündən, nəticə İslam fintexinin Azərbaycanda hələ formalaşma mərhələsində olduğunu göstərir.
GIFT indeksində ən böyük çəkinin İslam fintex bazarı və ekosistem kateqoriyasına verilməsi təsadüfi deyil. Qlobal təcrübə göstərir ki, bu sahədə lider olan Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələrdə yalnız normativ baza deyil, eyni zamanda real məhsul dövriyyəsi, aktiv startap mühiti və institusional investorların iştirakı mövcuddur. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanında şəriətə uyğun rəqəmsal maliyyə həlləri dövlətin Vision 2030 strategiyasına inteqrasiya edilib və bu, fintex şirkətləri üçün bazara çıxışı sürətləndirib. BƏƏ isə Dubayı İslam fintex mərkəzinə çevirmək üçün tənzimləyici sandbox mexanizmlərindən və açıq bankçılıq modellərindən fəal istifadə edir. Azərbaycanın reytinqdə geriləməsi fonunda bu nümunələr göstərir ki, İslam fintexində irəliləyiş yalnız normativ niyyətlə deyil, real bazar tətbiqləri ilə ölçülür.
Qlobal miqyasda İslam fintex bazarının 2024–2025-ci illərdə 198 milyard ABŞ dolları həcmində qiymətləndirilməsi və 2029-cu ilə qədər 341 milyard dollara çatacağı proqnozu sektorun ümumi fintex bazarından daha sürətli böyüdüyünü təsdiqləyir. Orta illik 11,5 faiz artım tempi, bu sahənin artıq niş seqment olmaqdan çıxaraq sistemli maliyyə alətinə çevrildiyini göstərir. Bunun əsas səbəblərindən biri müsəlman əhalinin rəqəmsal maliyyə xidmətlərinə artan tələbi və şəriətə uyğun məhsulların texnoloji platformalara inteqrasiyasıdır. Xüsusilə BNPL modelləri və mikro-təkafül həlləri gündəlik istehlak və elektron ticarət zəncirinə daxil olduqca, İslam maliyyəsi daha əlçatan və kütləvi xarakter alır.
Bununla yanaşı, qlobal hesabatda qeyd olunan problemlər sektorun struktur zəifliklərini də açıq şəkildə ortaya qoyur. Kapitala çıxışın məhdudluğu, tənzimləyici çərçivələrin ölkələr üzrə fərqliliyi və istifadəçi məlumatlılığının aşağı olması bir çox bazarlarda genişlənməni ləngidir. Azərbaycanın mövqeyi də bu ümumi tendensiyanın bir hissəsidir. Yerli maliyyə bazarında İslam maliyyəsi məhsullarının hələ geniş yayılmaması, investorlar üçün ölçülə bilən track recordun formalaşmaması və ixtisaslaşmış kadr bazasının məhdudluğu indeks nəticələrinə birbaşa təsir göstərir. Bununla belə, qlobal verilənlər bazasında artıq 484 İslam fintex şirkətinin mövcudluğu sektorun institusional mərhələyə keçdiyini göstərir və bu, yeni bazarlar üçün həm rəqabət, həm də əməkdaşlıq imkanları yaradır.
İnteqrasiya olunmuş maliyyə xidmətlərinin qlobal bazarının 2030-cu ilə qədər 7,2 trilyon ABŞ dollarına çatacağı ilə bağlı proqnozlar İslam fintex üçün ayrıca strateji pəncərə açır. Bu seqment təkcə dini prinsiplərə uyğunluq deyil, eyni zamanda risklərin paylaşılması, real aktivlərlə əlaqələndirmə və spekulyativ alətlərin məhdudlaşdırılması kimi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. BCG-nin hesablamalarına görə, bu tip inteqrasiya olunmuş modellər illik yüz milyardlarla dollar əlavə gəlir potensialı yaradır. İslam fintexinin bu kontekstdə inkişafı, onu ayrıca alternativ deyil, qlobal maliyyə arxitekturasının funksional elementi kimi mövqeləndirir.
Azərbaycan üçün mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ölkədə İslam bankçılığı üzrə institusional hazırlıq mərhələsi artıq başlanıb. Mərkəzi Bank tərəfindən nəzərdə tutulan İslam pəncərəsi modeli beynəlxalq praktikada geniş tətbiq olunan yanaşmadır və mövcud bank sisteminə paralel risk yaratmadan yeni məhsulların sınaqdan keçirilməsinə imkan verir. Bu model Malayziya və Böyük Britaniya kimi fərqli maliyyə mühitlərində uğurla tətbiq olunub. Azərbaycan kontekstində bu yanaşma həm yerli bazarın xüsusiyyətlərini qoruyur, həm də İslam maliyyəsi alətlərinin mərhələli şəkildə iqtisadi dövriyyəyə daxil olmasına şərait yaradır.
Orta və uzunmüddətli perspektivdə GIFT reytinqində mövqenin yaxşılaşması birbaşa olaraq real bazar göstəricilərindən asılı olacaq. Süni intellekt, blokçeyn və açıq bankçılıq kimi texnologiyaların tətbiqi, şəriətə uyğun məhsulların maya dəyərini azaltmaqla yanaşı, istifadəçi təcrübəsini də genişləndirir. Qlobal tendensiyalar göstərir ki, tənzimləyici aydınlıq və ekosistem dəstəyi formalaşdıqca, bazara yeni oyunçular daxil olur, bu isə rəqabəti gücləndirməklə yanaşı, konsolidasiya və strateji tərəfdaşlıqlar üçün zəmin yaradır. Azərbaycanın hazırkı mövqeyi bu proseslərin hələ başlanğıc mərhələsində olduğunu göstərsə də, institusional hazırlıq və qlobal bazardakı artım dinamikası potensialın mövcudluğunu təsdiqləyir.
AzNews.az