Rəqəmsal platformalar son onillikdə əmək bazarının strukturunu köklü şəkildə dəyişib. Onlayn sifariş, frilans xidmətlər, taksi və çatdırılma tətbiqləri, uzaqdan iş platformaları işçi ilə işəgötürən arasındakı ənənəvi münasibət modelini transformasiya edir. Bu dəyişiklik güc balansını həm işçi, həm də şirkətlərin xeyrinə müxtəlif istiqamətlərdə yenidən formalaşdırır. Nəticədə əmək bazarında çeviklik artır, lakin sosial təminat, sabitlik və hüquqi status məsələləri daha mürəkkəb hal alır.
Rəqəmsal platformalar vasitəçi rolunu icra edir. Onlar bir tərəfdə xidmət göstərənləri, digər tərəfdə isə müştəriləri bir araya gətirir. Bu modeldə şirkət birbaşa işəgötürən kimi çıxış etməyə bilər, lakin əməyin təşkilini alqoritmlər vasitəsilə idarə edir.
Ənənəvi əmək münasibətlərində işçi konkret müəssisəyə bağlı olurdu. Platforma modelində isə işçi eyni vaxtda bir neçə platformada fəaliyyət göstərə, müştəri bazasını genişləndirə və gəlir mənbələrini şaxələndirə bilir. Bu, formal olaraq işçinin seçim imkanlarını artırır və bazarda alternativlər yaradır.
Lakin digər tərəfdən, platforma şirkətləri qiymət formalaşdırılması, reytinq sistemi və sifarişlərin paylanması üzərində tam nəzarətə malikdir. Bu isə faktiki olaraq gücün mühüm hissəsinin yenə də platforma sahibində cəmləşdiyini göstərir.
Rəqəmsal platformalar şirkətlərə xərcləri azaltmaq imkanı verir. Ofis saxlanılması, uzunmüddətli müqavilələr, sosial paketlər və digər sabit xərclər minimuma enir. İşçi qüvvəsi tələbə uyğun olaraq artırılıb azaldıla bilir.
Bu model riskin bir hissəsini işçiyə ötürür. Sifariş olmadıqda gəlir də olmur. Şirkət isə yalnız real xidmət və ya nəticə üçün ödəniş edir. Nəticədə biznes daha çevik və bazar şərtlərinə adaptiv olur.
Eyni zamanda platformalar böyük həcmli məlumat toplayaraq əmək məhsuldarlığını analiz edə bilir. Alqoritmik idarəetmə performansı ölçür, reytinq sistemi vasitəsilə işçilər arasında rəqabəti gücləndirir. Bu isə şirkətin nəzarət imkanlarını klassik idarəetmə modelindən daha geniş edir.
Platforma iqtisadiyyatı bir çox insan üçün əmək bazarına giriş baryerlərini azaldır. Coğrafi məhdudiyyətlər aradan qalxır, xüsusilə regionlarda yaşayan şəxslər qlobal bazara çıxış əldə edir. Qadınlar, tələbələr və əlavə gəlir axtaranlar üçün çevik qrafik üstünlük yaradır.
Bununla yanaşı, sosial təminat məsələsi açıq qalır. Əmək müqaviləsi olmayan platforma işçiləri çox vaxt məzuniyyət, tibbi sığorta, pensiya yığımları kimi hüquqlardan kənarda qalır. Gəlirin qeyri sabitliyi maliyyə planlamasını çətinləşdirir.
Reytinq və şərh sistemi də psixoloji təzyiq yarada bilir. Müştəri məmnuniyyəti birbaşa gəlirə təsir etdiyindən işçi daim qiymətləndirilən mühitdə fəaliyyət göstərir. Bu isə yeni tip asılılıq forması yaradır.
Rəqəmsal platformalar əmək qanunvericiliyinin klassik çərçivəsini sınağa çəkir. İşçi ilə platforma arasındakı münasibətin hüquqi statusu bir çox ölkədə mübahisəlidir. Onlar fərdi sahibkar sayılmalıdır, yoxsa faktiki işçi?
Dövlətlər üçün əsas çağırış balans yaratmaqdır. Bir tərəfdən innovasiya və rəqəmsal iqtisadiyyat təşviq olunmalıdır, digər tərəfdən isə sosial ədalət və əmək hüquqları qorunmalıdır. Vergitutma, sosial sığorta mexanizmləri və minimum təminat standartları bu yeni modelə uyğunlaşdırılmalıdır.
Azərbaycan kimi inkişaf etməkdə olan bazarlarda platforma iqtisadiyyatı həm məşğulluğun artırılması, həm də kölgə iqtisadiyyatının leqallaşdırılması üçün imkan yarada bilər. Lakin bunun üçün normativ baza və institusional mexanizmlər vaxtında formalaşdırılmalıdır.
Rəqəmsal platformalar əmək bazarında güc balansını tək tərəfli dəyişmir. Onlar bir tərəfdən işçilərə daha çox seçim və çeviklik verir, digər tərəfdən isə alqoritmik nəzarət və qeyri sabit gəlir modeli vasitəsilə yeni asılılıq forması yaradır.
Əsas məsələ bu transformasiyanın necə idarə olunacağıdır. Əgər hüquqi çərçivə və sosial müdafiə mexanizmləri adekvat qurularsa, platforma iqtisadiyyatı əmək bazarını daha inklüziv və dinamik edə bilər. Əks halda, bu model gələcəkdə sosial bərabərsizlik və qeyri sabit məşğulluq risklərini artıran faktor kimi çıxış edə bilər.
Aznews.az