2025-ci ildə Azərbaycanda 17 milyard 677,8 milyon ədəd siqaret və siqar, 1926,6 ton tütün istehsal olunub. Rəsmi statistikaya görə, siqaret və siqar istehsalı illik müqayisədə 16,4 faiz artdığı halda, xam tütün istehsalı 2,2 dəfə azalıb. Eyni zamanda, 2026-cı ilin əvvəlinə hazır məhsul ehtiyatı 1 milyard 347,6 milyon ədəd siqaret və 150,4 ton tütün təşkil edib. Ötən il tütün və tütün məmulatlarının idxalı isə 11,1 faiz artaraq 131,9 milyon ABŞ dollarına çatıb. Bu göstəricilər sektorun strukturunda paralel və ziddiyyətli tendensiyaların formalaşdığını göstərir.
Qlobal kontekstdə tütün sənayesi son onillikdə ciddi transformasiya mərhələsinə daxil olub. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, dünyada 1,3 milyarddan çox insan tütün məhsullarından istifadə edir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə siqaret istehlakı azalma trayektoriyasındadır, lakin istehsal coğrafiyası getdikcə Asiya və Şərqi Avropa kimi regionlara yönəlir. Bu dəyişiklik həm daxili bazar tələbi, həm də ixrac potensialı ilə əlaqələndirilir. Azərbaycanda siqaret istehsalının artımı da regional bazarlarda mövcud dinamika və logistika üstünlükləri fonunda qiymətləndirilə bilər.
Diqqət çəkən əsas məqam xam tütün istehsalının azalması ilə hazır siqaret istehsalının artımı arasındakı fərqdir. Bu, bir tərəfdən yerli xammal bazasının zəiflədiyini, digər tərəfdən isə emal və hazır məhsul mərhələsinin daha aktiv olduğunu göstərir. İdxalın artması da ehtimal edir ki, sənaye daha çox xarici xammaldan və ya yarımfabrikatdan asılıdır. Qlobal bazarda xam tütün qiymətlərinin dəyişkənliyi, iqlim faktorları və kənd təsərrüfatı istehsalında alternativ məhsullara keçid bu tendensiyanı şərtləndirən amillər sırasındadır. Bir çox ölkədə fermerlər daha gəlirli və daha az riskli məhsullara üstünlük verir ki, bu da xam tütün təklifinin azalmasına təsir göstərir.
Hazır məhsul ehtiyatlarının yüksək həcmdə qalması istehsalın tələbi qabaqladığını və ya ixrac strategiyasının mərhələli şəkildə həyata keçirildiyini göstərə bilər. Ehtiyatların idarə olunması fiskal və vergi siyasəti ilə də sıx bağlıdır. Tütün məhsulları bir çox ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda aksiz vergilərinin mühüm mənbəyidir. İstehsalın artımı büdcə daxilolmalarına müsbət təsir göstərə bilsə də, uzunmüddətli perspektivdə istehlak davranışlarının dəyişməsi və alternativ nikotin məhsullarının yayılması bazar strukturunu yenidən formalaşdıra bilər.
Son illərdə qlobal miqyasda elektron siqaretlər və qızdırılan tütün məhsulları bazarın əhəmiyyətli hissəsini ələ keçirir. Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, bəzi ölkələrdə ənənəvi siqaret satışları azalarkən alternativ məhsulların payı sürətlə artır. Bu baxımdan, Azərbaycanda klassik siqaret istehsalının artımı həm daxili bazarın davamlılığını, həm də regional ixrac imkanlarını əks etdirə bilər. Lakin xammal idxalının yüksəlməsi əlavə valyuta axını və xarici asılılıq məsələsini gündəmə gətirir ki, bu da sektorun dayanıqlılığı baxımından diqqətdə saxlanmalıdır.
Mövcud rəqəmlər göstərir ki, tütün sənayesi ölkə sənayesinin müəyyən seqmentində aktiv qalır və istehsal zəncirinin emal mərhələsi daha dinamik inkişaf edir. Eyni zamanda, qlobal səhiyyə siyasətləri, vergi mexanizmləri və istehlakçı davranışındakı dəyişikliklər bu sahədə orta və uzunmüddətli struktur dəyişikliklərini qaçılmaz edir. İstehsalın artımı ilə xammal bazasının azalması arasındakı fərqin aradan qaldırılması üçün kənd təsərrüfatı və sənaye siyasətinin koordinasiyalı şəkildə inkişafı sektorun balanslı transformasiyasına şərait yarada bilər.
AzNews.az