Azərbaycanda fəaliyyət göstərən, lakin ölkədə qeydiyyatı olmayan xarici şirkətlərin elektron xidmətlər üzrə vergi uçotuna alınması ilə bağlı yeni tələblər rəqəmsal iqtisadiyyatın tənzimlənməsində mühüm mərhələni ifadə edir. Qaydalara əsasən, illik gəliri 10 min ABŞ dollarını keçən xarici şirkətlər 30 gün ərzində vergi uçotuna durmalı, ƏDV-ni birbaşa özləri ödəməlidirlər. Daha kiçik dövriyyəyə malik şirkətlər üçün isə qeydiyyat könüllü xarakter daşıyır. Sistem üzrə 6 aylıq keçid müddəti nəzərdə tutulur.
Qlobal miqyasda rəqəmsal xidmətlərin vergiyə cəlb edilməsi son onillikdə vergi siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. OECD-nin məlumatına görə, 2023-cü ildə dünya üzrə rəqəmsal iqtisadiyyatın həcmi 5 trilyon dollardan artıq olub və bu göstərici sürətlə artmaqdadır. Ənənəvi vergi mexanizmləri fiziki mövcudluq prinsipinə əsaslandığından, sərhədsiz elektron xidmətlər uzun müddət vergi bazasından kənarda qalırdı. Avropa İttifaqı 2015-ci ildən etibarən qeyri rezident rəqəmsal xidmət təminatçıları üçün ƏDV öhdəliyini tətbiq edib, Türkiyə 2018-ci ildə elektron xidmət vergisi mexanizmini formalaşdırıb, bir sıra Asiya ölkələri isə oxşar modelə keçib. Azərbaycanın hazırkı addımı da bu qlobal tendensiyanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin iqtisadi mahiyyəti yalnız fiskal gəlir artımı ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ rəqabət mühitində balansın qorunmasıdır. Yerli şirkətlər ƏDV və digər vergi öhdəliklərini yerinə yetirdiyi halda, xarici platformaların oxşar xidmətləri vergi yükündən kənarda qalırdısa, bu, bazarda qeyri bərabər şərtlər yarada bilərdi. Yeni mexanizm həmin disbalansı aradan qaldırmağa yönəlib. Bu, xüsusilə reklam xidmətləri, bulud texnologiyaları, proqram təminatı abunəlikləri və onlayn platformalar kimi seqmentlərdə aktualdır.
Digər tərəfdən, 10 min dollarlıq illik hədd kiçik miqyaslı startaplar və fərdi xidmət təminatçıları üçün inzibati yükü minimuma endirməyə hesablanıb. Beynəlxalq təcrübədə də oxşar hədlər tətbiq olunur. Məsələn, Avstraliyada qeyri rezident rəqəmsal xidmət təminatçıları üçün minimal dövriyyə limiti mövcuddur ki, bu da mikro subyektlərin əlavə xərclərlə üzləşməsinin qarşısını alır. Bu baxımdan yanaşma həm fiskal effektivlik, həm də biznes mühiti baxımından ölçülüb biçilib.
Potensial təsirlərə gəldikdə, qısamüddətli perspektivdə bəzi xidmətlərin qiymətində artım ehtimalı istisna deyil, çünki ƏDV yükü son istehlakçıya ötürülə bilər. Lakin orta və uzun müddətdə bazarın adaptasiya qabiliyyəti bu effekti neytrallaşdırmağa meyillidir. Rəqəmsal xidmət bazarı yüksək rəqabətli olduğundan, şirkətlər qiymət strategiyalarını optimallaşdırmaq məcburiyyətində qalırlar. Eyni zamanda, vergi daxilolmalarının artması dövlət büdcəsinin qeyri neft sektorundan gəlirlərinin şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər. Dünya Bankının qiymətləndirmələrinə görə, rəqəmsal xidmətlərin effektiv vergiyə cəlb olunması inkişaf etməkdə olan ölkələrdə vergi gəlirlərini 0.2-0.4 faiz ÜDM həcmində artıra bilir.
Bu dəyişiklik institusional baxımdan da əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal iqtisadiyyatın tənzimlənməsi yalnız texniki prosedur deyil, suveren vergi hüququnun rəqəmsal müstəvidə tətbiqidir. Sərhədsiz xidmət modelində dəyərin harada yaradıldığı və harada vergiyə cəlb olunmalı olduğu sualı qlobal müzakirələrin mərkəzindədir. Azərbaycan modeli istehlakın baş verdiyi yurisdiksiyada vergitutma prinsipini əsas götürərək beynəlxalq praktika ilə uzlaşır.
Nəticə etibarilə, yeni mexanizm fiskal intizamın gücləndirilməsi, rəqabət mühitinin balanslaşdırılması və rəqəmsal iqtisadiyyatın şəffaflığının artırılması baxımından sistemli yanaşma kimi dəyərləndirilə bilər. Qlobal tendensiyalar göstərir ki, rəqəmsal xidmətlərin vergiyə cəlb olunması artıq seçim deyil, zərurətdir və bu istiqamətdə atılan addımlar iqtisadi transformasiyanın təbii mərhələsi kimi formalaşır.
AzNews.az