İnsan kapitalı anlayışı müasir iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biridir. Təhsil, bacarıq, təcrübə və sağlamlıq kimi faktorların cəmi iqtisadi dəyər yaradan əsas resurs hesab olunur. Lakin texnoloji transformasiya, avtomatlaşdırma və süni intellektin sürətli inkişafı fonunda “insan kapitalı dəyərsizləşirmi?” sualı getdikcə daha çox aktuallaşır.
Klassik iqtisadi nəzəriyyədə insan kapitalı anlayışı xüsusilə Gary Becker tərəfindən sistemli şəkildə əsaslandırılıb. Onun yanaşmasına görə, təhsil və bacarıqlara qoyulan investisiya gələcək məhsuldarlığı və gəlir səviyyəsini artırır. Uzun illər bu model özünü doğruldub: daha yüksək təhsil səviyyəsi daha yüksək əməkhaqqı və məşğulluq ehtimalı ilə müşayiət olunub. Lakin rəqəmsal iqtisadiyyat dövründə bacarıqların yararlılıq müddəti qısalır və bəzi peşələr sürətlə aktuallığını itirir.
Qlobal əmək bazarında struktur dəyişikliklər bunu təsdiqləyir. World Economic Forum-un hesabatlarında göstərilir ki, qarşıdakı illərdə milyonlarla iş yeri avtomatlaşdırma səbəbindən transformasiyaya uğrayacaq, eyni zamanda yeni bacarıqlar tələb edən peşələr formalaşacaq. Burada əsas məsələ insan kapitalının azalması deyil, onun strukturunun dəyişməsidir. Rutin və təkrarlanan funksiyalar daha çox texnologiyaya ötürülür, analitik düşüncə, yaradıcılıq və sosial bacarıqlar isə daha yüksək qiymətləndirilir.
Süni intellektin sürətli inkişafı bu müzakirəni daha da dərinləşdirib. Böyük dil modelləri, məlumat analitikası və avtomatlaşdırılmış qərar sistemləri bir çox intellektual sahədə insan əməyini qismən əvəz edə bilir. Lakin iqtisadi tarix göstərir ki, texnoloji sıçrayışlar ilkin mərhələdə bəzi bacarıqları dəyərsizləşdirsə də, uzunmüddətli perspektivdə yeni dəyər zəncirləri yaradır. Sənaye inqilabları dövründə də oxşar narahatlıqlar mövcud olub, lakin nəticədə əmək məhsuldarlığı artıb və yeni peşələr formalaşıb.
Bununla belə, risk faktorları mövcuddur. Əgər təhsil sistemi və peşə hazırlığı mexanizmləri bazarın tələbinə uyğunlaşa bilmirsə, insan kapitalının bir hissəsi effektiv istifadə olunmaya bilər. Bacarıqların köhnəlməsi fenomeni, xüsusilə sürətlə dəyişən texnoloji sahələrdə, real iqtisadi problemə çevrilir. Bu halda məsələ insan kapitalının dəyərsizləşməsi deyil, yenilənmə sürətinin bazar dinamikasından geri qalmasıdır.
Digər tərəfdən, demoqrafik dəyişikliklər də insan kapitalının iqtisadi roluna təsir göstərir. Bir çox ölkələrdə əhalinin yaşlanması əmək bazarında aktiv işçi qüvvəsinin azalmasına səbəb olur. Bu isə insan kapitalının kəmiyyət baxımından daha qiymətli resursa çevrilməsi deməkdir. İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda məhsuldarlıq artımının əsas mənbəyi artıq fiziki kapital deyil, məhz yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsidir.
Rəqəmsal transformasiya dövründə insan kapitalının mahiyyəti daha çox adaptasiya qabiliyyəti ilə ölçülür. Ömürboyu təhsil konsepsiyası, reskilling və upskilling proqramları bu səbəbdən ön plana çıxır. Qlobal şirkətlər əməkdaşların bacarıqlarının davamlı yenilənməsinə investisiya yatırır, çünki bilik iqtisadiyyatında əsas rəqabət üstünlüyü texnoloji alətlərdən çox, onları effektiv istifadə edə bilən insan resursudur.
Nəticə olaraq, insan kapitalının dəyərsizləşməsi haqqında fikir daha çox keçid dövrünün psixoloji reaksiyası kimi görünür. Əslində baş verən proses dəyərin azalması deyil, dəyər meyarlarının dəyişməsidir. Texnologiya bəzi bacarıqları arxa plana keçirsə də, analitik düşüncə, yaradıcılıq, empatiya və kompleks problemlərin həlli kimi xüsusiyyətləri daha yüksək səviyyəyə qaldırır. İqtisadi dinamika göstərir ki, uyğunlaşma və davamlı inkişaf təmin edildiyi halda insan kapitalı öz strateji əhəmiyyətini qoruyur və hətta gücləndirir.
Aznews.az