Bu ilin yanvar ayında Azərbaycan 23 min 523,61 ton neft koksu ixrac edib və bu həcmin ümumi dəyəri 9 milyon 644,68 min ABŞ dolları təşkil edib. Rəqəmlər ötən ilin eyni ayı ilə müqayisədə fiziki həcmdə 6 dəfə, dəyər ifadəsində isə 23,5 dəfə artımı göstərir. Neft koksunun ümumi ixracda payı 0,43 faiz olub. Eyni zamanda, ölkənin ümumi ixracı son bir ildə 26,4 faiz azalıb ki, bu da qeyri-ənənəvi ixrac istiqamətlərində artım dinamikasını daha diqqətçəkən edir.
Neft koksu neft emalının yan məhsulu hesab olunsa da, qlobal sənaye üçün strateji əhəmiyyətə malikdir. Xüsusilə alüminium istehsalında anod xammalı kimi, həmçinin sement və enerji sektorunda yanacaq kimi geniş istifadə olunur. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin və sənaye hesabatlarının məlumatlarına görə, son illərdə ağır fraksiyalı neftin emalı artdıqca neft koksu istehsalı da yüksəlib. ABŞ, Çin və Hindistan həm əsas istehsalçılar, həm də istehlakçılar sırasında yer alır. Qlobal bazarda qiymətlər isə əsasən polad və alüminium sənayesindəki aktivlikdən, eləcə də enerji daşıyıcılarının qiymətindən asılı olaraq dəyişir.
Azərbaycanın yanvar ayında qeydə alınan kəskin artımı bir neçə iqtisadi faktorla əlaqələndirmək mümkündür. İlk növbədə, SOCAR-ın Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodunda həyata keçirilən modernizasiya prosesi emal dərinliyinin və məhsul çeşidinin artmasına şərait yaradır. Emalın strukturunda dəyişiklik ağır qalıq məhsulların daha səmərəli istifadəsini təmin edir ki, bu da neft koksu istehsalının həcminə birbaşa təsir göstərə bilər. Modernizasiya nəticəsində Avro 5 standartlarına uyğun yanacaq istehsalının genişlənməsi ilə paralel olaraq yan məhsulların kommersiya potensialı da artır.
Digər tərəfdən, ixrac dəyərinin fiziki həcmdən daha sürətli artması vahid ixrac qiymətində yüksəliş ehtimalını göstərir. Qlobal sənayedə xüsusilə Hindistan və Yaxın Şərq bazarlarında alüminium və sement istehsalının artması fonunda yanacaq və karbon tərkibli xammala tələb yüksəlib. 2024-cü ilin sonu və 2025-ci ilin əvvəllərində beynəlxalq əmtəə bazarlarında enerji qiymətlərinin nisbətən sabitləşməsi sənaye yanacaqlarına marağı artırıb. Bu kontekstdə Azərbaycanın neft koksu ixracında dəyər artımı yalnız həcm effekti ilə deyil, həm də əlverişli qiymət konfiqurasiyası ilə izah oluna bilər.
Ümumi ixracın illik ifadədə azalması fonunda neft koksu kimi emal məhsullarının artımı struktur transformasiyasının siqnalı kimi qiymətləndirilə bilər. Xam neft ixracından əlavə dəyər yaradan məhsulların payının tədricən yüksəlməsi xarici ticarət balansının daha dayanıqlı modelə keçidini dəstəkləyir. Hazırda neft koksunun ümumi ixracda payı 0,43 faiz səviyyəsində olsa da, bu göstəricinin artımı emal sənayesinin rolunun güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Qlobal enerji keçidi prosesində ağır yanacaqlara münasibət dəyişsə də, sənaye seqmentində neft koksuna tələbatın tamamilə azalacağı gözlənilmir. Əksinə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə infrastruktur və tikinti layihələrinin artması sement istehsalını stimullaşdırır ki, bu da alternativ yanacaq kimi neft koksunun istifadəsini qoruyur. Eyni zamanda, alüminium istehsalı elektrik nəqliyyatı və bərpa olunan enerji infrastrukturu ilə əlaqədar genişlənir. Bu tendensiyalar orta müddətdə bazarın sabit qalacağını göstərir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ ixracın yalnız həcmini deyil, məhsulun keyfiyyət və bazar şaxələndirilməsini də gücləndirməkdir. Emal zəncirinin dərinləşdirilməsi, petrokimya və karbon əsaslı məhsulların əlavə dəyərli seqmentlərinə çıxış potensialı mövcuddur. Mövcud göstəricilər göstərir ki, neft koksu ixracındakı artım təkcə statistik sıçrayış deyil, həm də sənaye modernizasiyasının iqtisadi nəticəsidir.
Beləliklə, yanvar ayının göstəriciləri Azərbaycanın enerji sektorunda xammal ixracından daha çox emal məhsullarına yönələn modelinin tədricən gücləndiyini nümayiş etdirir. Qlobal sənaye tələbi və daxili modernizasiya prosesləri paralel hərəkət etdikcə, bu istiqamətdə dinamikanın davamlı xarakter alması iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış görünür.
AzNews.az