Son illərdə qlobal iqtisadiyyatda rəqabət üstünlüyü getdikcə daha çox bilik, texnologiya və yaradıcılıq potensialı ilə müəyyən olunur. Bu kontekstdə əqli mülkiyyət siyasəti yalnız hüquqi mexanizm deyil, həm də innovasiya tempini formalaşdıran strateji iqtisadi alət kimi çıxış edir. Patentlər, müəllif hüquqları, əmtəə nişanları və sənaye nümunələri üzrə effektiv qoruma sistemi investisiya mühitinə, texnologiya transferinə və startap ekosisteminin inkişafına birbaşa təsir göstərir.
Qlobal təcrübə göstərir ki, əqli mülkiyyətin güclü qorunduğu ölkələrdə innovasiya göstəriciləri daha yüksəkdir. Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının hesabatlarına əsasən, patent müraciətlərinin sayına görə lider olan ABŞ, Çin, Yaponiya və Cənubi Koreya eyni zamanda yüksək texnologiya ixracında və elmi tədqiqat xərclərində də ön sıralardadır. Məsələn, Cənubi Koreyada ÜDM-in 4 faizdən çoxu tədqiqat və inkişaf xərclərinə yönəldilir və bu ölkə qlobal innovasiya indekslərində davamlı olaraq ilk onluqda qərarlaşır. Bu dinamika göstərir ki, əqli mülkiyyət hüquqlarının effektiv icrası innovasiyaya qoyulan investisiyanın geri dönüşünü təmin edir və riskləri azaldır.
Əqli mülkiyyət siyasətinin innovasiya tempinə təsiri iki istiqamətdə özünü göstərir. Birincisi, hüquqi qoruma innovatorlara və şirkətlərə bazarda müvəqqəti eksklüzivlik verir. Patentlə qorunan texnologiya müəyyən müddət ərzində rəqiblər tərəfindən təkrar istifadə oluna bilmədiyi üçün sahibinə investisiya xərclərini kompensasiya etmək və mənfəət əldə etmək imkanı yaradır. Bu mexanizm xüsusilə əczaçılıq, biotexnologiya və yüksək texnologiya sektorlarında mühüm rol oynayır. İkincisi, əqli mülkiyyət sistemi biliklərin açıqlanmasını stimullaşdırır. Patent sənədləri ictimaiyyətə açıq olduğundan texnoloji məlumat bazası formalaşır və bu da yeni innovasiyalar üçün başlanğıc nöqtəsi rolunu oynayır.
Bununla yanaşı, həddindən artıq sərt və ya balanssız əqli mülkiyyət rejimi innovasiya tempini ləngidə də bilər. Məsələn, proqram təminatı və rəqəmsal texnologiyalar sahəsində çox geniş patent qoruması kiçik innovatorların bazara girişini çətinləşdirə bilər. Avropa İttifaqında və ABŞ-da aparılan müzakirələr göstərir ki, rəqabət mühitinin qorunması ilə innovasiya təşviqi arasında optimal balans vacibdir. Açıq mənbə modellərinin və lisenziyalaşdırma mexanizmlərinin genişlənməsi də bu balansın praktiki ifadəsidir.
İnnovasiya ekosistemində startapların rolu artdıqca əqli mülkiyyət siyasətinin institusional keyfiyyəti daha da ön plana çıxır. Vençur kapital fondları investisiya qərarlarını qəbul edərkən patent portfelinin mövcudluğunu və hüquqi mühitin sabitliyini əsas meyarlardan biri kimi qiymətləndirir. Dünya Bankının biznes mühiti ilə bağlı araşdırmaları göstərir ki, mübahisələrin effektiv həlli və hüquqların icra mexanizmlərinin işləkliyi investisiya axınlarını artıran əsas faktorlardandır. Bu baxımdan əqli mülkiyyətin qorunması təkcə innovatorun deyil, bütövlükdə iqtisadiyyatın maraqlarına xidmət edir.
Rəqəmsallaşma və süni intellektin sürətli inkişafı isə əqli mülkiyyət siyasətinə yeni çağırışlar yaradır. Süni intellekt tərəfindən yaradılan məhsulların hüquqi statusu, məlumat bazalarının qorunması və texnologiya transferi məsələləri beynəlxalq gündəmdə geniş müzakirə olunur. ABŞ Patent və Əmtəə Nişanları Ofisi və Avropa Patent Ofisi kimi qurumlar bu istiqamətdə normativ çərçivəni təkmilləşdirməyə çalışır. Qlobal tendensiya göstərir ki, çevik və adaptiv hüquqi sistem innovasiya tempini qorumaq üçün əsas şərtdir.
Milli səviyyədə əqli mülkiyyət siyasətinin effektivliyi elm, təhsil və sənaye arasında əlaqələrin gücləndirilməsi ilə tamamlanmalıdır. Universitetlərdə texnologiya transfer ofislərinin fəaliyyəti, patentləşdirmə mədəniyyətinin formalaşdırılması və sahibkarlıq bacarıqlarının təşviqi innovasiya tempinə birbaşa təsir edir. Əqli mülkiyyət yalnız hüquqi sənəd kimi deyil, iqtisadi aktiv kimi qiymətləndirildikdə daha yüksək əlavə dəyər yaradır.
Beləliklə, əqli mülkiyyət siyasəti innovasiya tempinin həm sürətləndiricisi, həm də tənzimləyicisi rolunu oynayır. Güclü qoruma, balanslı rəqabət mühiti və institusional sabitlik şəraitində innovasiya fəaliyyəti daha davamlı xarakter alır. Qlobal təcrübə göstərir ki, bilik iqtisadiyyatına keçid edən ölkələr üçün əqli mülkiyyət siyasətinin keyfiyyəti uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinin əsas determinantlarından biridir.
AzNews.az