Ötən il Azərbaycan 40,6 milyon ABŞ dolları dəyərində 30 min 252 ton sürtkü yağları ixrac edib. Bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə dəyər ifadəsində 34 faiz, həcm baxımından isə 41 faiz azalma deməkdir. Əsas ixrac istiqamətləri olan İraq, Ukrayna, Bolqarıstan və Türkiyəyə tədarükdə geriləmə qeydə alınıb, yalnız Estoniyaya satışlar kəskin artıb. Eyni zamanda, son 14 ildə ilk dəfə olaraq Panama və Venesuelaya ixrac həyata keçirilib.
Sürtkü yağları bazarındakı bu azalma qlobal enerji və sənaye sektorundakı dəyişikliklərlə paralel qiymətləndirilməlidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin, yəni International Energy Agency son hesabatlarında qeyd olunur ki, 2024-cü ildə qlobal sənaye artımı zəif tempdə davam edib və nəqliyyat sektorunda yanacaq istehlakının artımı əvvəlki illərlə müqayisədə daha məhdud olub. Sürtkü materiallarına tələbat birbaşa avtomobil parkının aktivliyi, logistika dövriyyəsi və sənaye istehsalı ilə bağlıdır. Avropada iqtisadi artımın zəifləməsi və Şərqi Avropada davam edən geosiyasi risklər bu məhsula olan regional tələbi azaldıb.
Ukraynaya ixracın 57 faiz azalması və Bolqarıstana tədarükün yarıdan çox geriləməsi məhz həmin regionda iqtisadi və logistika risklərinin yüksək qalması ilə izah oluna bilər. Eyni zamanda, qlobal sürtkü yağları bazarında rəqabət artıb. Böyük istehsalçılar olan ABŞ, Çin və Cənubi Koreya şirkətləri məhsul çeşidini genişləndirərək yeni bazarlara çıxış imkanlarını artırırlar. Beynəlxalq Enerji Forumu və sənaye assosiasiyalarının məlumatlarına əsasən, son illərdə sintetik və yüksək texnologiyalı sürtkü yağlarının payı artıb. Bu seqmentdə texnoloji standartlar yüksəldikcə, qiymət və keyfiyyət rəqabəti daha kəskin xarakter alır.
Azərbaycanın ixrac strukturunda əsas bazarların azalması fonunda Estoniyaya satışların yeddi dəfə artması diqqət çəkir. Baltik regionu logistika baxımından Avropa İttifaqı bazarına çıxış nöqtəsi hesab olunur. Bu dinamika məhsulun yeni distribusiya kanalları vasitəsilə daha geniş coğrafiyaya yönləndirilməsi ehtimalını göstərir. Panama və Venesuelaya ilk dəfə tədarükün həyata keçirilməsi isə Latın Amerikası istiqamətində bazar diversifikasiyasının başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Qlobal Ticarət Təşkilatının World Trade Organization məlumatları göstərir ki, enerji mənşəli emal məhsullarında ixracın dayanıqlılığı əsasən bazar şaxələndirilməsi ilə təmin olunur.
Digər mühüm məqam qiymət dinamikası ilə bağlıdır. Həcm azalması dəyər azalmasından daha yüksəkdir ki, bu da orta ixrac qiymətində nisbi artımı göstərə bilər. 2023 və 2024-cü illərdə xam neft qiymətlərində müşahidə olunan dəyişkənlik sürtkü yağlarının maya dəyərinə təsir edib. Neft əsaslı məhsullarda qiymət formalaşması xammal bazarından birbaşa asılıdır. Qlobal neft kotirovkalarının sabitləşməsi fonunda marjanın qorunması üçün istehsalçılar daha çox yüksək əlavə dəyərli məhsullara üstünlük verirlər.
Eyni zamanda, dünya avtomobil sənayesində elektrik nəqliyyat vasitələrinin payının artması da uzunmüddətli perspektivdə sürtkü yağlarına olan tələbat strukturunu dəyişir. International Energy Agency hesablamalarına görə, elektrik avtomobillərinin satış payı son illərdə sürətlə yüksəlib və bu seqment daxili yanma mühərrikli nəqliyyat vasitələri üçün nəzərdə tutulan klassik mühərrik yağlarına tələbi mərhələli şəkildə azaldır. Bu isə istehsalçı ölkələr üçün məhsul portfelinin modernizasiyasını aktuallaşdırır.
Beləliklə, ixracın azalması yalnız daxili istehsal və ya rəqabət faktoru ilə deyil, qlobal iqtisadi mühit, regional risklər və texnoloji transformasiya ilə əlaqəli kompleks proses kimi qiymətləndirilməlidir. Yeni bazarlara çıxış cəhdləri və alternativ istiqamətlərdə artım meyilləri göstərir ki, sektor adaptasiya mərhələsindədir. Orta və uzun müddətdə dayanıqlılıq məhsulun texnoloji səviyyəsi, bazar şaxələndirilməsi və logistika üstünlüklərinin effektiv istifadəsi ilə müəyyən olunacaq.
AzNews.az