Son onillikdə qlobal iqtisadi gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilən enerji keçidi artıq yalnız ekoloji prioritet deyil, sənaye strukturunu yenidən formalaşdıran fundamental iqtisadi transformasiyadır. Fosil yanacaqlardan aşağı karbonlu və bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid istehsal zəncirlərini, investisiya axınlarını və texnoloji üstünlükləri dəyişdirir. Bu proses sənayeləşmənin klassik modelini mərhələli şəkildə yeniləyərək yeni dəyər zəncirləri yaradır.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin, yəni International Energy Agency məlumatına görə, 2023–2025-ci illərdə bərpa olunan enerji sektoruna yatırımlar qlobal miqyasda illik 1,7 trilyon ABŞ dollarını ötüb və bu, fosil yanacaq layihələrinə yönələn investisiyaları əhəmiyyətli dərəcədə üstələyib. Bu kapital axını təkcə enerji istehsalının deyil, eyni zamanda ağır sənaye, kimya, nəqliyyat və tikinti sektorlarının strukturuna təsir göstərir. Məsələn, yaşıl hidrogen texnologiyalarının inkişafı polad və gübrə sənayesində karbon intensivliyinin azaldılması üçün alternativ model təqdim edir.
Enerji keçidi sənayenin coğrafiyasını da dəyişir. Günəş panelləri, külək turbinləri və batareya istehsalı üzrə qlobal liderlik uğrunda rəqabət artıb. International Renewable Energy Agency bildirir ki, son beş ildə günəş və külək enerjisi sahəsində istehsal gücləri əsasən Asiya regionunda cəmləşsə də, Avropa və Şimali Amerika strateji sənaye siyasəti vasitəsilə bu sahədə yerli istehsalı gücləndirməyə çalışır. Bu isə tədarük zəncirlərinin regionalizasiyasını sürətləndirir və yeni sənaye klasterlərinin formalaşmasına səbəb olur.
Ənənəvi enerji sektoruna bağlı sənayelər isə transformasiya təzyiqi ilə üzləşir. Neft emalı, daxili yanma mühərriki komponentlərinin istehsalı və klassik enerji avadanlıqları sahəsində fəaliyyət göstərən müəssisələr ya texnoloji modernizasiya etməli, ya da bazar payını itirməli olurlar. Avtomobil sənayesində elektrik nəqliyyat vasitələrinin payının artması mühərrik, transmissiya və yanacaq sistemləri istehsal edən minlərlə müəssisənin biznes modelini dəyişdirir. World Economic Forum hesab edir ki, enerji keçidi nəticəsində bəzi ənənəvi iş yerləri azalacaq, lakin bərpa olunan enerji, enerji səmərəliliyi və rəqəmsal idarəetmə sahələrində daha yüksək ixtisaslı yeni məşğulluq imkanları yaranacaq.
Sənaye strukturunda dəyişiklik yalnız enerji mənbəyinin dəyişməsi ilə məhdudlaşmır. Elektrifikasiya və rəqəmsallaşma paralel proses kimi irəliləyir. Ağıllı şəbəkələr, enerji saxlama sistemləri və süni intellekt əsaslı idarəetmə platformaları sənaye müəssisələrinin enerji xərclərini optimallaşdırır və məhsuldarlığı artırır. Bu isə kapital qoyuluşlarının istiqamətini dəyişərək enerji effektiv texnologiyalara üstünlük verilməsinə səbəb olur.
Digər tərəfdən, xammal bazarlarında yeni asılılıqlar formalaşır. Litium, kobalt, nikel və nadir torpaq elementləri enerji keçidinin strateji resurslarına çevrilib. Qlobal Bank Qrupu, yəni World Bank qeyd edir ki, aşağı karbonlu iqtisadiyyata keçid üçün kritik minerallara tələbat 2040-cı ilə qədər bir neçə dəfə arta bilər. Bu, mədən sənayesinin strukturunu genişləndirir və resurslara sahib ölkələr üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradır.
Enerji keçidi eyni zamanda sənaye siyasətinin prioritetlərini dəyişir. Dövlətlər karbon sərhəd mexanizmləri, subsidiyalar və vergi təşviqləri vasitəsilə yaşıl istehsalı stimullaşdırır. Avropa İttifaqının tətbiq etdiyi karbon tənzimləmə mexanizmləri ixrac yönümlü sənaye üçün əlavə uyğunlaşma tələbləri yaradır. Bu isə istehsal proseslərinin dekarbonizasiyasını sürətləndirir və ekoloji standartları rəqabət alətinə çevirir.
Nəticə etibarilə, enerji keçidi sənaye strukturunu mərhələli şəkildə daha texnoloji, daha az karbon intensiv və daha regional yönümlü modelə transformasiya edir. Bu prosesdə üstünlük qazanan iqtisadiyyatlar texnoloji innovasiya, insan kapitalının inkişafı və tədarük zəncirlərinin çevikliyi üzrə irəlidə olan ölkələr olacaq. Enerji sistemindəki dəyişiklik artıq yalnız energetika sektorunun deyil, bütövlükdə qlobal sənaye arxitekturasının yenidən qurulması deməkdir.
AzNews.az