Beynəlxalq Valyuta Fondunun son proqnozlarına görə, Azərbaycanın tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabında profisit göstəricisi yaxın illərdə mərhələli şəkildə azalacaq və 2028-ci ildən etibarən kəsirlə əvəz olunacaq. 2025-ci ilin yekununda ÜDM-in 5,4 faizi səviyyəsində qiymətləndirilən profisitin 2026-cı ildə 2,1 faizə, 2027-ci ildə isə 0,4 faizə enəcəyi gözlənilir. Sonrakı illərdə isə cari hesabın ÜDM-in 0,2–0,7 faizi intervalında kəsir verməsi proqnozlaşdırılır. Bu dinamika Azərbaycanın xarici iqtisadi mövqeyində yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir.
Qlobal kontekstdə cari əməliyyatlar hesabının dinamikası əsasən enerji qiymətləri, qlobal ticarət həcmləri və maliyyə axınları ilə şərtlənir. 2022–2023-cü illərdə enerji qiymətlərinin yüksək səviyyəsi bir sıra ixracatçı ölkələr kimi Azərbaycanın da cari hesabında əhəmiyyətli profisit formalaşdırmışdı. Lakin 2024-cü ildən etibarən qlobal enerji bazarında qiymətlərin sabitləşməsi və müəyyən hallarda enməsi müşahidə olunur. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin və aparıcı investisiya banklarının hesabatları göstərir ki, neft bazarında təklifin artması və yaşıl enerji keçidinin sürətlənməsi orta müddətdə qiymətlərin daha balanslı diapazonda qalmasına səbəb olur. Bu isə enerji ixracatçısı olan ölkələrin xarici gəlirlərinə birbaşa təsir edir.
Azərbaycan iqtisadiyyatında da oxşar tendensiya müşahidə olunur. 2024-cü ildə cari əməliyyatlar hesabının 4,7 milyard ABŞ dolları və ya ÜDM-in 6,3 faizi həcmində profisit verməsi yüksək ixrac gəlirləri ilə bağlı idi. 2025-ci ilin yanvar–sentyabr aylarında 3,02 milyard ABŞ dolları həcmində profisit qeydə alınması və ilin sonunda neftin orta qiyməti təxminən 70 ABŞ dolları olduqda 3,7 milyard ABŞ dolları səviyyəsində nəticə gözlənilməsi enerji amilinin hələ də əsas rol oynadığını göstərir. Lakin IMF-in proqnozlaşdırdığı azalma tendensiyası göstərir ki, orta müddətdə ixrac gəlirlərinin əvvəlki yüksək səviyyədə qalması real görünmür.
Cari əməliyyatlar hesabının zəifləməsi bir neçə paralel faktorla izah oluna bilər. Birincisi, enerji qiymətlərinin normallaşması ixrac daxilolmalarını məhdudlaşdırır. İkincisi, iqtisadi fəallığın artması fonunda idxalın genişlənməsi, xüsusilə investisiya və texnoloji avadanlıq idxalının yüksəlməsi xarici ödənişləri artırır. Üçüncüsü, xidmətlər balansında və gəlirlər bölməsində müəyyən struktur dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. İnfrastruktur layihələri, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və qeyri-neft sektorunun genişlənməsi ilkin mərhələdə idxal tələbinin artmasına səbəb olur ki, bu da cari hesab göstəricilərinə təsir edir.
Bununla yanaşı, proqnozlaşdırılan kəsir səviyyələrinin ÜDM-in 0,2–0,7 faizi intervalında olması makroiqtisadi sabitlik baxımından idarəolunan çərçivə kimi qiymətləndirilə bilər. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrdə cari hesab kəsiri ÜDM-in 3–5 faizi səviyyəsində hesab olunur və bu, daha yüksək xarici maliyyə asılılığı yaradır. Azərbaycanın isə əvvəlki illərdə formalaşdırdığı əhəmiyyətli profisit və strateji valyuta ehtiyatları potensial şokların amortizasiyası üçün mühüm tampon rolunu oynayır.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, cari hesabın profisitdən kəsirə keçidi iqtisadi transformasiya prosesinin tərkib hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Qeyri-neft sektorunun genişlənməsi, sənayeləşmə və logistika imkanlarının artırılması mərhələsində kapital və texnologiya idxalı qaçılmazdır. Qısa müddətdə bu, cari hesab balansını zəiflədə bilər, lakin uzun müddətdə istehsal və ixrac potensialının artmasına zəmin yaradır. Qlobal praktikada da bir çox ölkələr struktur modernləşmə mərhələsində oxşar dinamika ilə üzləşib.
Nəticə etibarilə, IMF-in proqnozları Azərbaycanın xarici iqtisadi mövqeyində tədrici balanslaşma mərhələsinin başlandığını göstərir. Profisitin azalması enerji gəlirlərinin normallaşması ilə bağlıdır və proqnozlaşdırılan kəsir səviyyələri makroiqtisadi risklər baxımından məqbul çərçivədə qiymətləndirilə bilər. Əsas məsələ bu keçidin iqtisadi şaxələndirmə, ixrac bazasının genişləndirilməsi və məhsuldarlığın artırılması ilə müşayiət olunmasıdır. Mövcud tendensiyalar göstərir ki, cari hesabın dinamikası artıq təkcə enerji qiymətləri ilə deyil, iqtisadi strukturun keyfiyyəti ilə də müəyyənləşəcək.
AzNews.az