Rəqəmsal texnologiyaların gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi ilə insanların xatirələri saxlaması və paylaşması forması köklü şəkildə dəyişib. Şəkillər, videolar, qeydlər və sosial media paylaşımları artıq şəxsi yaddaşın mühüm daşıyıcısına çevrilib. Bu kontekstdə əsas sual yaranır: xatirələrin telefon yaddaşına köçməsi insanın bioloji yaddaşını zəiflədir, yoxsa əksinə, onu dəstəkləyir?
Psixologiyada “rəqəmsal amneziya” anlayışı son illərdə daha çox müzakirə olunur. Bu termin ilk dəfə texnologiya istifadəsi ilə bağlı aparılan empirik araşdırmalarda geniş yayılıb və insanların informasiyanı öz yaddaşlarında saxlamaq əvəzinə cihazlara etibar etməsi meylini ifadə edir. Məsələn, Böyük Britaniyada aparılmış bir araşdırmada iştirakçıların əhəmiyyətli hissəsi telefon nömrələrini və vacib tarixləri əzbərləmək əvəzinə cihazlara güvəndiyini bildirib. Bu fenomen beynin “kognitiv qənaət” mexanizmi ilə izah olunur: insan beyni enerjiyə qənaət etmək üçün informasiyanı harada saxladığını xatırlamağa üstünlük verir, məzmunun özünü isə deyil.
Digər tərəfdən, neyropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, yaddaş passiv anbar deyil, aktiv emal prosesidir. Xatirənin formalaşması üçün diqqət, emosional iştirak və təkrar mühüm rol oynayır. Əgər insan hadisəni yaşamaq əvəzinə onu yalnız lentə almağa fokuslanırsa, diqqət bölünməsi baş verir və epizodik yaddaşın kodlaşdırılması zəifləyə bilər. ABŞ-da aparılmış eksperimental araşdırmalarda muzey ziyarətçilərinin eksponatları foto ilə sənədləşdirdikdə həmin obyektləri daha az detallı xatırladığı müşahidə olunub. Bu, “foto çəkmə effekti” kimi tanınır və yaddaşın diqqətə bağlı təbiətini təsdiqləyir.
Lakin məsələnin digər tərəfi də mövcuddur. Rəqəmsal yaddaş insan beyninin funksional genişlənməsi kimi də qiymətləndirilir. Koqnitiv elmlərdə “paylanmış idrak” nəzəriyyəsinə görə, insan düşüncəsi yalnız beyində deyil, istifadə etdiyi alətlər və mühitlə birlikdə formalaşır. Telefon yaddaşı bu baxımdan xarici yaddaş sistemi rolunu oynayır. Şəkillər və videolar sonradan baxıldıqda avtobioqrafik yaddaşı stimullaşdıra, unudulmuş detalları aktivləşdirə və emosional təcrübəni yenidən canlandıra bilər. Xüsusilə yaşlı insanlar üçün vizual arxivlər xatirələrin qorunmasında dəstək mexanizmi kimi çıxış edir.
Məsələnin təsiri istifadə formasından asılıdır. Əgər texnologiya təcrübəni əvəz edirsə, yəni insan hadisəni yaşamaqdan çox onu sənədləşdirməyə fokuslanırsa, bu zaman bioloji yaddaşın zəifləməsi ehtimalı artır. Əksinə, rəqəmsal materiallar sonradan refleksiya və təkrar üçün istifadə edilirsə, bu, yaddaş izlərinin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Burada əsas faktor diqqətin keyfiyyəti və informasiyanın mənalandırılmasıdır.
Neyroplastiklik prinsipi də göstərir ki, beyin istifadə olunduqca güclənir, istifadə olunmadıqca zəifləyə bilər. Əgər insan gündəlik olaraq marşrutları, telefon nömrələrini və ya vacib məlumatları yadda saxlamaq vərdişindən tam imtina edirsə, qısamüddətli və işçi yaddaş funksiyalarında zəifləmə müşahidə oluna bilər. Bununla belə, rəqəmsal mühit yeni bacarıqların, məsələn, informasiya seçimi və sürətli analiz qabiliyyətinin inkişafına da şərait yaradır.
Beləliklə, xatirələrin telefon yaddaşına köçməsi avtomatik olaraq insan yaddaşını zəiflədir demək elmi baxımdan düzgün olmaz. Təsir mexanizmi daha çox davranış modelindən və texnologiya ilə qurulan münasibətin xarakterindən asılıdır. Rəqəmsal yaddaş insan beynini əvəz edən sistem deyil, onunla paralel işləyən əlavə alət kimi qiymətləndirilə bilər. Əsas məsələ insanın hadisələri dərk etmə, yaşama və mənalandırma prosesində aktiv iştirakını qorumasıdır. Bu balans saxlanıldıqda texnologiya yaddaşın rəqibi deyil, dəstəyi rolunda çıxış edə bilər.
Aznews.az