Bildiriş mədəniyyəti, yəni smartfon, kompüter və sosial media vasitəsilə gələn davamlı bildirişlərin gündəlik həyatımıza nüfuzu, beyin funksiyalarına və davranış mexanizmlərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Son illərdə aparılan neyropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, bildirişlər beyin mükafat sistemi ilə sıx bağlıdır və bu, həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli davranış və emosional reaksiyalara təsir edir.
Beynin mükafat sistemi, əsasən dopamin vasitəsilə işləyir. Dopamin sərbəstliyi insanı mükafatlandırılmış hiss etdirir və həmin davranışı təkrarlamağa təşviq edir. Bildirişlər də bu mexanizmi aktivləşdirir: hər yeni mesaj, like, xəbər və ya alert dopamin çıxışını stimullaşdıraraq qısamüddətli məmnuniyyət və diqqət artımı yaradır. Bu, “kiçik mükafatlar” seriyası kimi fəaliyyət göstərir və beyni davamlı olaraq bildirişləri yoxlamağa öyrədir.
Lakin bu mexanizmin davamlı aktivləşdirilməsi müəyyən mənfi təsirlərə də yol açır. Beyin adaptivdır; dopamin sisteminin daimi stimullaşdırılması onun həssaslığını azaldır və əvvəlki stimulun eyni məmnuniyyət yaratmaması fenomeni yaranır. Nəticədə insanlar daha çox bildiriş tələb edən davranışlara yönəlir və diqqət parçalanır. Neyropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu, həm qısa müddətli diqqət dağınıqlığı, həm də uzun müddətli emosional yorğunluq və motivasiya zəifləməsi ilə nəticələnə bilər.
Eyni zamanda, bildirişlərin mükafat sisteminə təsiri impulsiv qərarvermə və davranışın sürətlənməsi ilə də bağlıdır. İnsanlar tez-tez bildirişə cavab vermək və ya onu yoxlamaq üçün planlı fəaliyyətlərini dayandırır, bu da “cognitive switching” effektinə gətirib çıxarır. Belə vəziyyət uzun müddətdə beynin prefrontal korteksinin özünü tənzimləmə qabiliyyətinə təsir edə bilər və fokuslanma qabiliyyətini azaldır.
Müsbət tərəfdən, bildiriş mədəniyyəti düzgün idarə olunduqda mükafat sistemindən konstruktiv şəkildə istifadə imkanı yaradır. Məsələn, təhsil və sağlamlıq tətbiqlərində planlı bildirişlər davranış dəyişikliyi, motivasiya və müsbət vərdişlərin formalaşması üçün stimul verə bilər. Burada əsas fərq davamlı və kompulsiv bildirişlər ilə məqsədyönlü, məhdud bildiriş strategiyası arasında dayanır.
Nəticə etibarilə, bildiriş mədəniyyəti beynin mükafat sistemini qısamüddətli məmnuniyyət və impulsiv davranışlara yönəltməklə dəyişdirir. Bunun uzunmüddətli təsirini idarə etmək üçün fərdlər bildirişləri diqqətlə filtrələməli, sosial və texnoloji stimulları balanslı istifadə etməli və öz diqqət resurslarını qorumağa yönəlməlidir. Bu yanaşma həm beynin funksionallığını qoruyur, həm də məhsuldarlıq və emosional balansın sabit qalmasına şərait yaradır.
AzNews.az