Süni işıq, xüsusilə gecə saatlarında və yüksək intensivlikdə istifadə olunduqda, insanın bioloji ritminə əhəmiyyətli təsir göstərir. Bioloji ritm, əsasən sirkadiyan ritm adlanan təbii 24 saatlıq dövr üzrə tənzimlənir və bu dövr melatonin, kortizol və digər hormonların ifrazını koordinasiya edir. Sirkadiyan ritmə işıq siqnalları birbaşa təsir edir, çünki retina vasitəsilə beynin hipotalamusunda yerləşən supraxiazmatik nüvəyə (SCN) ötürülür və oradan hormonal və fizioloji proseslərə yön verir.
Gün işığına nisbətən süni işığın spektri və intensivliyi fərqli olur. Xüsusilə mavi işıq (LED ekranlar, telefon və kompüter ekranları) melatoninin ifrazını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Melatonin isə yuxu və bədən temperaturunun təbii enişini tənzimlədiyi üçün onun səviyyəsinin aşağı düşməsi gecə yuxusunun keyfiyyətini pozur və sirkadiyan ritmin gecikməsinə səbəb olur. Nəticədə insanlar gecə saatlarında oyanıq qalır, səhər isə yorğun və diqqətsiz olur, bu da ümumi performans və fiziki sağlamlıq üçün risk yaradır.
Süni işığın bioloji ritmə təsiri yalnız yuxu-oyanma dövrü ilə məhdudlaşmır. Uzunmüddətli təsirlər arasında hormon balansının pozulması, metabolik funksiyaların dəyişməsi, insulin həssaslığının azalması və immun sisteminin zəifləməsi müşahidə olunur. Qlobal araşdırmalar göstərir ki, gecə işıqlandırması yüksək olan şəhərlərdə insanlar daha çox yuxu pozuntuları və metabolik xəstəliklər riskinə məruz qalır. Eyni zamanda işıq siqnalının səhər saatlarında olması sirkadiyan ritmin stabilizasiyasına kömək edə bilər, bu səbəbdən düzgün zamanlanmış süni işıq həm terapevtik, həm də sağlamlıq üçün əlverişli ola bilər.
Praktiki baxımdan, gecə saatlarında ekranlardan və yüksək intensivli işıq mənbələrindən uzaq durmaq, yatmazdan əvvəl işığın azaldılması, yuxu keyfiyyətini və bioloji ritmin stabilliyini qorumağa xidmət edir. Gün işığında kifayət qədər olmaq, xüsusilə səhər saatlarında, sirkadiyan ritmin tənzimlənməsini dəstəkləyir və hormonların təbii dövranını normallaşdırır. Bu yanaşmalar həm yuxu keyfiyyətinin yüksəlməsinə, həm də metabolik və psixoloji sağlamlığın qorunmasına kömək edir.
AzNews.az