Əfqanıstan-Pakistan sərhədində yerləşən "Dyurand xətti"ndə açıq qarşıdurma yaranıb. Gərginliyin əsas səbəbi tərəflərin bir-birini terror qruplaşmalarını dəstəkləməkdə ittiham etməsidir. Pakistan Əfqanıstandakı taliban rejimini Pakistan ərazisində hücumlar həyata keçirən silahlılara sığınacaq verməkdə günahlandırır. Əfqanıstan isə bu ittihamları rədd edir və bildirir ki, Pakistan onları aqressiya üçün bəhanə kimi istifadə edir, o cümlədən Əfqanıstan şəhərlərinə hava zərbələri endirir.
Son günlərin əsas hadisələri:
Pakistan Əfqanıstanın sərhədyanı bölgələrinə hava zərbələri endirib. Buna cavab olaraq Əfqanıstan Pakistanın hərbi obyektlərinə qarşı genişmiqyaslı hücum həyata keçirib.
Əfqan taliban qüvvələri Pakistanın bir əyalətində bir neçə sektorda təxribatsız atəş açıb. Pakistan isə buna “dərhal və effektiv” zərbə ilə cavab verdiyini, ağır itkilər yetirdiyini və postları məhv etdiyini açıqlayıb.
Öz növbəsində Pakistan Əfqanıstana qarşı “açıq müharibə” elan edib. Pakistanın müdafiə naziri Xavaca Məhəmməd Asif bildirib: “Səbrimiz tükənib. Artıq bu, aramızda açıq müharibədir”. Pakistan qüvvələri Kabil, Paktiya və Qəndəhar da daxil olmaqla bir sıra Əfqanıstan şəhərlərini bombalayıb.
Əfqanıstan münaqişənin həlli üçün “dialoq” istədiyini desə də, atəşləri davam etdirir. Pakistan isə 130-dan çox əfqan talibanının zərərsizləşdirildiyini iddia edir.
Münaqişə sərhəd məsələləri ilə bağlı tarixi fikir ayrılıqları, iqtisadi mübahisələr və qaçqın axını fonunda daha da dərinləşir.
Mərkəzi Asiya ölkələri və Qazaxıstan üçün mümkün nəticələr
Əfqanıstan–Pakistan münaqişəsi Mərkəzi Asiya, o cümlədən Qazaxıstan üçün ciddi geosiyasi sarsıntı hesab olunur. Əfqanıstan ənənəvi olaraq Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Asiya arasında körpü rolunu oynayıb. Region artıq bu vəziyyətə “daimi” qeyri-sabitlik amili kimi uyğunlaşmağa çalışır ki, bu da təhlükəsizlik, ticarət, enerji və regional inteqrasiyaya təsir göstərir.
Münaqişə Mərkəzi Asiyada sabitsizliyin yayılması riskini artırır. Pakistanın zərbələri və talibanın cavab addımları Əfqanıstan ərazisindən hücumlar üçün istifadə edən qruplaşmaları fəallaşdıra bilər. Qazaxıstan və digər Mərkəzi Asiya ölkələri (Özbəkistan, Tacikistan, Türkmənistan) üçün bu, transsərhəd terrorizm, narkotik qaçaqmalçılığı və mütəşəkkil cinayətkarlıq risklərinin artması deməkdir.
Sərhədlərin bağlanması (məsələn, Torxam keçidi) və gömrük mübahisələri ticarəti iflic edir. Bu isə Mərkəzi Asiyanın Pakistan limanlarına (Qvadar, Kəraçi) və cənub bazarlarına çıxışını məhdudlaşdırır. Neft və malların ixracında tranzitdən asılı olan Qazaxıstan alternativ marşrutlar – məsələn, Xəzər üzərindən Avropaya uzanan Orta Dəhliz – axtarmağa məcbur qalır. Bu isə xərcləri artırır və rəqabət qabiliyyətini azaldır.
Humanitar nəticələr də gözlənilir: Əfqanıstanda inflyasiya və qıtlığın artması qaçqın axınını gücləndirə və Mərkəzi Asiyaya, o cümlədən Qazaxıstana miqrasiya təzyiqini artıra bilər.
CASA-1000 (Mərkəzi Asiyadan Pakistan istiqamətində elektrik enerjisi ixracı), TAPI (Türkmənistan–Əfqanıstan–Pakistan–Hindistan qaz kəməri) və TUTAP (elektrik şəbəkələri) kimi layihələr qeyri-sabitlik səbəbindən dayanıb. Bu, enerji ixracından gəlir əldə edən Mərkəzi Asiya ölkələri üçün itkilər yaradır və Əfqanıstanın regional enerji şəbəkələrinə inteqrasiyasını ləngidir.
Geosiyasi baxımdan münaqişə xarici oyunçuların təsirini artırır. Qazaxıstan üçün bu, Rusiya, Çin və Qərb arasında balans siyasətini daha həssas və çətin edir, daxili gərginlik risklərini yüksəldə bilər.
Ümumi tendensiya: Mərkəzi Asiya “dayanıqlılıq strategiyalarına” – marşrutların şaxələndirilməsi, regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi və Əfqanıstanı təhlükə deyil, nəqliyyat dəhlizi kimi ehtiyatlı şəkildə proseslərə cəlb etməyə – üstünlük verir.
Nəticə olaraq, əgər münaqişə uzanarsa, bu, humanitar böhran, ekstremizmin artması və Mərkəzi Asiya üçün iqtisadi itkilərlə nəticələnə bilər. Eyni zamanda problemli zonalardan yan keçən yeni ittifaqların və alternativ marşrutların formalaşmasını da sürətləndirə bilər. Deeskalasiya bir sıra əsas oyunçuların vasitəçiliyindən asılıdır, lakin hazırkı mənzərə nikbin deyil.
Karlıqaş Nuqmanova,
Almatı