İran ətrafında vəziyyət sürətlə sərtləşir və proses artıq klassik diplomatik böhran çərçivəsindən çıxır. Dünən ABŞ ilə İran arasında keçirilən və nəticəsiz başa çatan təmaslardan dərhal sonra 15-dən çox dövlət vətəndaşlarını İrandan çıxmağa çağırıb, bir sıra ölkələr isə diplomatik korpusun ailə üzvlərini və qeyri-zəruri heyəti təxliyə edib. Bu zamanlama təsadüfi deyil və beynəlxalq sistemin risk qiymətləndirməsinin dəyişdiyini göstərir.
Hansı ölkələr təxliyə və çıxış çağırışı edib?
Hazırkı mərhələdə rəsmi şəkildə vətəndaşlarını İrandan çıxmağa çağıran və ya təhlükəsizlik səviyyəsini yüksəldən ölkələr bunlardır:
Çin, Almaniya, İsveç, Polşa, Serbiya, Hindistan, Cənubi Koreya, Sinqapur, Braziliya, Kanada, Kipr, Avstraliya və ABŞ.
Bəzi ölkələr birbaşa “dərhal ölkəni tərk edin” çağırışı edib, digərləri isə “mövcud uçuşlar açıq olduğu müddətdə çıxın” tövsiyəsi verib. ABŞ İranda səfirliyə malik olmasa da, region ölkələrində diplomatik heyətin bir hissəsini geri çağırıb və Yaxın Şərq üzrə təhlükəsizlik xəbərdarlıqlarını sərtləşdirib.
Bu siyahı göstərir ki, məsələ təkcə Qərb blokunun mövqeyi deyil. Asiya və digər region ölkələrinin də paralel qərarlar verməsi riskin geniş spektrdə qiymətləndirildiyini sübut edir.
Dünənki danışıqlardan sonra nə dəyişdi?
ABŞ-İran təmasları nüvə proqramı, raket potensialı və regional təsir mexanizmləri ilə bağlı əsas ziddiyyətləri aradan qaldırmadı. Vaşinqton daha sərt nəzarət mexanizmləri tələb edir, Tehran isə mövqeyindən geri çəkilmir. Diplomatik nəticə əldə olunmadıqdan sonra təhlükəsizlik mexanizmlərinin aktivləşməsi göstərir ki, tərəflər paralel şəkildə hərbi ssenarini də nəzərdən keçirir.
Diplomatik ailələrin çıxarılması adətən iki halda baş verir: ya konkret kəşfiyyat məlumatı var, ya da preventiv hərbi əməliyyat planı masadadır. Hazırkı mərhələdə ikinci ehtimalın gücləndiyi görünür.
ABŞ zərbə ehtimalı nə dərəcədə realdır?
Vaşinqton son həftələrdə regionda hərbi mövcudluğunu artırıb və “bütün variantlar açıqdır” ritorikasını saxlayır. Bu, klassik təzyiq diplomatiyası ola bilər, lakin paralel təxliyələr riskin nəzəri deyil, praktik hesablandığını göstərir.
Əgər məhdud və ya hədəfli zərbə ssenarisi işə düşərsə, Tehran bəyan edir ki, proses yalnız ABŞ–İran xətti ilə məhdudlaşmayacaq. İranın mümkün cavab reaksiyası regiondakı müttəfiq şəbəkələr, enerji infrastrukturu və Hörmüz boğazı vasitəsilə genişlənə bilər. Bu isə neft bazarlarında kəskin dalğalanma, logistika marşrutlarında risk və qlobal enerji qiymətlərində artım deməkdir.
Böhran hansı mərhələyə keçir?
Hazırkı dinamika göstərir ki, tərəflər eyni vaxtda iki xətt üzrə hərəkət edir: diplomatik kanalları formal olaraq açıq saxlayır, amma təhlükəsizlik və hərbi hazırlıq səviyyəsini yüksəldir. Bu isə böhranın “danışıqlı gərginlik” mərhələsindən “strateji qərar” mərhələsinə keçdiyini göstərir.
Əsas məsələ budur: bu addımlar qarşı tərəfi kompromisə məcbur etmək üçün təzyiq mexanizmidir, yoxsa real əməliyyat öncəsi hazırlıq? Təxliyələrin miqyası və coğrafiyası ikinci ehtimalın da ciddi şəkildə masada olduğunu göstərir.
Hazırkı mənzərə emosional deyil, riyazi görünür: risk artır, dövlətlər öz vətəndaşlarını sığortalayır və region yeni geosiyasi silkələnmənin astanasına yaxınlaşır. Diplomatiya hələ bağlanmayıb, lakin təhlükəsizlik tədbirlərinin miqyası göstərir ki, Yaxın Şərqdə vəziyyət adi ritorika mərhələsini artıq geridə qoyub.
Mövsüm NOVRUZOĞLU