Qlobal enerji keçidi və bərpa olunan mənbələrin genişlənməsi fonunda kömür bir çox ölkələrdə mərhələli şəkildə azaldılan enerji resursu kimi təqdim olunsa da, sənaye və bəzi texnoloji proseslərdə hələ də müəyyən rol oynayır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, ötən il Azərbaycan 3,9 milyon ABŞ dolları dəyərində 21 min 709 ton kömür idxal edib. Bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə dəyər baxımından cüzi artım göstərsə də, fiziki həcmdə azalma müşahidə olunur. İdxalın əsas hissəsi Rusiyanın payına düşür, eyni zamanda uzun fasilədən sonra Qazaxıstan və Böyük Britaniyadan tədarükün bərpası diqqət çəkir.
Kömür ticarətindəki bu dinamika ilk baxışda kiçik iqtisadi göstərici kimi görünsə də, qlobal enerji bazarındakı dəyişikliklərlə əlaqəli daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına görə, son illərdə bərpa olunan enerji mənbələrinin sürətli inkişafına baxmayaraq, kömür hələ də dünya üzrə elektrik enerjisi istehsalının təxminən üçdə birinə yaxın hissəsini təmin edir. Xüsusilə Asiya ölkələrində sənaye istehsalı və metallurgiya sektorları üçün kömürün alternativi qısa müddətdə tam formalaşmadığından bu resurs qlobal ticarətdə aktiv qalır. Buna baxmayaraq, Avropa və bir sıra inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda karbon emissiyalarının azaldılması siyasəti kömürə olan tələbin strukturunu dəyişdirir.
Azərbaycanın idxal etdiyi kömürün həcmi enerji balansında böyük paya malik deyil. Ölkənin elektrik enerjisi istehsalının əsas hissəsi təbii qaz hesabına təmin olunur və bu model regional enerji sistemində mühüm üstünlük yaradır. Buna görə də kömür idxalı daha çox müəyyən sənaye sahələri, texnoloji proseslər və xüsusi yanacaq növləri tələb edən sektorlarla əlaqələndirilir. Bu baxımdan idxalın kəmiyyətcə azalması, lakin dəyər baxımından artması qlobal bazarda qiymət faktorunun təsirini və logistik xərclərin dəyişməsini əks etdirə bilər.
Ticarət coğrafiyasında müşahidə olunan dəyişikliklər də diqqətəlayiqdir. Rusiyanın əsas tədarükçü olaraq qalması regiondaxili logistika və enerji resurslarının yaxınlığı ilə izah olunur. Qazaxıstandan tədarükün illər sonra bərpa edilməsi isə Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi və alternativ mənbələrin diversifikasiyası kontekstində qiymətləndirilə bilər. Enerji resursları bazarında təchizatın şaxələndirilməsi iqtisadi sabitlik baxımından bir çox ölkələr üçün strateji yanaşma hesab olunur. Bu, bazar risklərinin azaldılması və qiymət dəyişkənliyinə qarşı daha dayanıqlı ticarət modelinin formalaşmasına imkan yaradır.
Qlobal səviyyədə isə kömür bazarı transformasiya mərhələsindədir. Bir tərəfdən yaşıl enerji siyasəti və karbon emissiyalarının məhdudlaşdırılması təşəbbüsləri kömürün uzunmüddətli perspektivdə rolunu azaldır, digər tərəfdən isə sənaye iqtisadiyyatının bir çox sahəsində bu resurs hələ də əvəzolunmaz xammal kimi qalır. Xüsusilə polad istehsalı kimi ağır sənaye sahələrində kömürün alternativləri texnoloji baxımdan tam geniş yayılmayıb. Buna görə də yaxın onillikdə kömür bazarının tam yox olması deyil, daha çox struktur dəyişiklikləri və tələbin regional paylanmasında fərqlərin yaranması gözlənilir.
Azərbaycanın mövcud enerji strategiyası isə əsasən təbii qaz və bərpa olunan enerji potensialına əsaslanır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında planlaşdırılan yaşıl enerji layihələri, həmçinin Xəzər dənizində külək enerjisi potensialının inkişafı ölkənin enerji portfelini daha da diversifikasiya etməyə yönəlib. Bu kontekstdə kömür idxalının məhdud həcmdə qalması və əsasən spesifik sənaye tələbatına xidmət etməsi enerji siyasətinin ümumi istiqaməti ilə uyğun görünür.
Beləliklə, statistik göstəricilərdə qeydə alınan kiçik dəyişikliklər belə qlobal enerji bazarının transformasiyası, regional ticarət əlaqələri və sənaye ehtiyaclarının dinamikası ilə əlaqəli şəkildə şərh olunduqda daha geniş mənzərə ortaya çıxır. Enerji keçidi dövründə kömürün rolu azalmaqla yanaşı, müəyyən sektorlarda funksional əhəmiyyətini qoruyur və bu səbəbdən dünya ticarətində müəyyən həcmdə qalmağa davam edir.
AzNews.az