2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycanda yeni nəsil nəzarət-kassa aparatları vasitəsilə qeydə alınan dövriyyə 4 milyard 553,1 milyon manat təşkil edib. Dövlət Vergi Xidmətinin məlumatına görə, bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 16,2 faiz artım deməkdir. Eyni zamanda martın 1-nə qədər ölkə üzrə 111 mindən çox yeni nəsil NKA quraşdırılıb. Rəsmi məlumatlarda qeyd olunur ki, bu texnologiyalardan istifadə hesablaşmaların şəffaflığının artmasına, malların qanunsuz dövriyyəsinin qarşısının alınmasına və ticarət dövriyyəsinə operativ nəzarətin təmin edilməsinə imkan yaradır.
Rəqəmsal fiskal nəzarət sistemlərinin tətbiqi son illərdə qlobal vergi idarəçiliyi siyasətində əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib. Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankının araşdırmalarına görə, elektron kassa sistemləri və real vaxt rejimində məlumat ötürülməsi texnologiyaları vergi inzibatçılığında kölgə iqtisadiyyatının azaldılmasına təsir edən ən effektiv alətlərdən biri hesab olunur. Bir çox ölkələrdə fiskal nəzarət sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması nəticəsində həm vergi daxilolmalarının həcmi artıb, həm də ticarət dövriyyəsi daha şəffaf şəkildə qeydə alınmağa başlayıb.
Azərbaycanın yeni nəsil nəzarət-kassa aparatlarına keçidi də məhz bu qlobal tendensiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu sistemlər ənənəvi kassa aparatlarından fərqli olaraq məlumatları birbaşa vergi orqanlarının informasiya sistemlərinə ötürür və satış əməliyyatlarının real vaxt rejimində monitorinqinə imkan yaradır. Belə mexanizm həm maliyyə hesabatlarının dəqiqliyini artırır, həm də iqtisadi fəaliyyətin faktiki miqyasını daha aydın şəkildə ölçməyə kömək edir.
Statistik göstəricilərdə qeydə alınan 16 faizdən çox artım bir neçə iqtisadi faktorun təsiri ilə izah olunur. Bir tərəfdən ölkədə yeni nəsil NKA-ların quraşdırılması genişlənir və daha çox ticarət subyekti sistemə inteqrasiya olunur. Digər tərəfdən isə dövriyyənin rəqəmsal qeydiyyatı əvvəlki dövrlərdə tam görünməyən əməliyyatların statistika daxilində əks olunmasına səbəb olur. Qlobal təcrübə göstərir ki, fiskal texnologiyaların tətbiqinin ilk mərhələlərində məhz bu cür statistik artım müşahidə edilir.
Avropa və Asiya ölkələrinin təcrübəsi bu prosesin iqtisadi nəticələrini aydın göstərir. Məsələn, Polşa və Cənubi Koreyada elektron kassa sistemlərinin tətbiqi nəticəsində pərakəndə ticarətdə qeydə alınan rəsmi dövriyyə bir neçə il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Latın Amerikası ölkələrində isə real vaxt fiskal sistemləri vergi daxilolmalarının ÜDM-də payının yüksəlməsinə səbəb olub. Bu nümunələr göstərir ki, texnologiyaya əsaslanan vergi idarəçiliyi həm dövlət büdcəsinin dayanıqlığını, həm də bazar iştirakçıları arasında ədalətli rəqabət mühitini gücləndirir.
Yeni nəsil kassa aparatlarının iqtisadi təsiri yalnız vergi nəzarəti ilə məhdudlaşmır. Rəqəmsal satış məlumatlarının toplanması iqtisadi planlaşdırma üçün də mühüm məlumat bazası yaradır. Müasir iqtisadi idarəetmədə belə məlumatlar istehlak davranışının təhlili, sektorlar üzrə dövriyyə dinamikasının qiymətləndirilməsi və iqtisadi siyasətin formalaşdırılması üçün istifadə olunur. Bu baxımdan fiskal məlumatların real vaxt rejimində toplanması makroiqtisadi monitorinq mexanizmlərinin də təkmilləşməsinə xidmət edir.
Eyni zamanda, bu sistemlərin tətbiqi biznes mühitində şəffaflığın artmasına və bazarda rəqabət balansının qorunmasına müsbət təsir göstərir. Rəqəmsal fiskal nəzarət qeyri-rəsmi ticarət dövriyyəsinin məhdudlaşmasına kömək edir və rəsmi fəaliyyət göstərən sahibkarlar üçün daha bərabər şərtlər yaradır. Beynəlxalq iqtisadi tədqiqatlarda bu faktorun investisiya mühitinə də müsbət təsir etdiyi qeyd olunur.
Ümumilikdə yanvar-fevral aylarında yeni nəsil nəzarət-kassa aparatları vasitəsilə qeydə alınan dövriyyənin artması ölkədə fiskal idarəetmənin rəqəmsallaşması prosesinin aktiv mərhələdə olduğunu göstərir. Qlobal iqtisadi tendensiyalar fonunda bu cür texnoloji mexanizmlər yalnız vergi inzibatçılığını gücləndirmir, həm də iqtisadi fəaliyyətin daha şəffaf və ölçülə bilən formada inkişafına şərait yaradır. Uzunmüddətli perspektivdə isə rəqəmsal fiskal sistemlər iqtisadi idarəetmədə məlumat əsaslı qərarların qəbulunu genişləndirən mühüm alətlərdən biri kimi çıxış edir.
AzNews.az