Qazaxıstanda yeni Konstitusiya üzrə ümumxalq referendumu keçirilir – DOSYE

Referendumun təşəbbüskarı Qazaxıstan Respublikasının prezidenti Kasım Jomart Tokayevdir. Dövlət başçısının sözlərinə görə, əsas qanunun yenilənməsi dövlət idarəetmə sisteminin daha da modernləşdirilməsi və demokratik institutların möhkəmləndirilməsi üçün zəruri addımdır.

Hazırda Qazaxıstanda 30 avqust 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiya qüvvədədir. Onun qəbulundan sonra sənədə dəfələrlə dəyişiklik və əlavələr edilib. Son dəyişikliklər 2022-ci ilin sentyabrında qüvvəyə minib. Lakin təklif olunan islahatların miqyası yeni Konstitusiya sənədinin hazırlanmasını zəruri edib. Belə ki, dəyişikliklər mövcud əsas qanunun mətninin təxminən 84 faizini əhatə edir.

Yeni Konstitusiya layihəsi 2026-cı ilin fevral ayının əvvəlində ictimaiyyətə təqdim olunub. Sənəd dərc edildikdən sonra ölkə vətəndaşlarına onunla tanış olmaq və təklif olunan dəyişiklikləri müzakirə etmək üçün bir aydan artıq vaxt verilib.

Qazaxıstan Prezidenti bildirib ki, yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi zamanın tələbidir. Onun sözlərinə görə, ölkə dövlətin gələcəyini müəyyən edən mühüm qərarların qəbul olunmalı olduğu yetkinlik və məsuliyyət mərhələsinə çatıb.

Qazaxıstan Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Elvira Azimovanın sözlərinə görə isə yeni Konstitusiya ölkənin dövlətçilik yetkinliyinin və beynəlxalq öhdəliklərinin təsdiqi olacaq.

İslahat təşəbbüsü necə yaranıb

Konstitusiya islahatı ideyası ilk dəfə 8 sentyabr 2025-ci ildə Qazaxıstan prezidentinin xalqa illik müraciəti zamanı səsləndirilib. Həmin vaxt Kasım Jomart Tokayev mövcud parlament modelinin dəyişdirilərək iki palatalı sistemdən bir palatalı sistemə keçirilməsini təklif edib.

2026-cı il yanvarın 20-də hakimiyyət yanında məsləhətçi funksiyalar yerinə yetirən Milli Qurultayın iclasında dövlət başçısı siyasi sistemin islahatı ilə bağlı əlavə təkliflər təqdim edib. Bu təkliflər arasında vitse-prezident vəzifəsinin yaradılması, məsləhətçi institutların yenidən təşkili və Konstitusiyanın preambulasının yenilənməsi də yer alıb.

2026-cı il yanvarın 21-də prezident Konstitusiya Komissiyasının yaradılması barədə fərman imzalayıb. Komissiyanın tərkibinə dövlət orqanlarının nümayəndələri, ekspertlər, alimlər və ictimaiyyət nümayəndələri daxil edilib. Əvvəlcə mövcud Konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi planlaşdırılırdı. Lakin müzakirələr zamanı dəyişikliklərin sənədin mətninin 80 faizdən çoxunu əhatə etdiyi məlum olub və nəticədə yeni əsas qanunun hazırlanması ilə bağlı qərar qəbul olunub.

2026-cı il fevralın 11-də Konstitusiya Komissiyasına rəhbərlik edən Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Elvira Azimova yeni Konstitusiya layihəsinin yekun variantını prezidentə təqdim edib. Həmin gün dövlət başçısı 15 mart 2026-cı il tarixinə təyin olunan respublika referendumu haqqında fərman imzalayıb.

Fevralın 12-də Konstitusiya layihəsinin mətni milli kütləvi informasiya vasitələrində dərc olunaraq ictimai müzakirələrin başlanmasına imkan yaradıb.

Yeni preambula və dəyərlər

Yeni Konstitusiya layihəsi yenilənmiş preambula ilə başlayır. Bu hissədə dövlətin tarixi və mədəni əsasları əks olunub. Sənəddə Böyük Çölün tarixinə istinad edilir, ədalətli Qazaxıstan ideyası vurğulanır və qanunun aliliyi prinsipi təsbit olunur.

Mətndə dövlətin unitar xarakteri, dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığı və ölkənin ərazi bütövlüyü də təsdiqlənir.

Sənəddə həmçinin millətlərarası və konfessiyalararası həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, elm və təhsilin inkişafı, ətraf mühitin qorunması və ekoloji balansın saxlanılması kimi məsələlərə xüsusi diqqət yetirilir.

İqtisadi və hüquqi müddəalar

Yeniliklərdən biri ölkənin milli valyutasının Konstitusiya səviyyəsində müəyyən edilməsidir. Əsas qanunun mətnində ilk dəfə olaraq Qazaxıstan Respublikasının pul vahidinin tenge olduğu açıq şəkildə qeyd olunur.

Sənəddə prezident idarəetmə formasının qorunub saxlanıldığı təsdiqlənir. Bununla yanaşı, layihəyə görə, milli qanunvericilik prioritet sayılacaq və beynəlxalq müqavilələrin tətbiqi qaydası ayrıca qanunlarla müəyyən ediləcək.

Siyasi sistem və partiyalar

Konstitusiyanın yeni redaksiyasında siyasi partiyalar və həmkarlar ittifaqları üçün müəyyən məhdudiyyətlər genişləndirilir. Bu təşkilatların xarici dövlətlər və beynəlxalq strukturlar tərəfindən maliyyələşdirilməsi qadağası qüvvədə saxlanılır.

Bundan əlavə, siyasi partiyalara xarici vətəndaşlar, vətəndaşlığı olmayan şəxslər və xarici kapitallı şirkətlər tərəfindən maliyyə dəstəyi verilməsi də qadağan edilir.

Dil və din siyasəti

Konstitusiya layihəsi dinin dövlətdən ayrılması prinsipini təsbit edir. Ölkənin təhsil sistemi dini təhsil müəssisələri istisna olmaqla dünyəvi xarakterini qoruyur.

Qazaxıstanın dövlət dili qazax dili olaraq qalır. Bununla yanaşı, dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanlarında qazax dili ilə yanaşı rus dili də rəsmi şəkildə istifadə olunacaq.

Dövlət həmçinin Qazaxıstanda yaşayan bütün xalqların dillərinin inkişafı üçün şərait yaratmağı və dil və digər əlamətlər üzrə ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyini təmin etməyi öhdəsinə götürür.

Prezidentin səlahiyyətləri

Konstitusiya layihəsinə əsasən prezidentin səlahiyyət müddəti yeddi il olaraq qalır. Eyni şəxs dövlət başçısı vəzifəsini yalnız bir dəfə tuta bilər.

Həmçinin prezidentin yaxın qohumlarının yüksək dövlət vəzifələrinə təyin edilməsinə qoyulan qadağa qüvvədə saxlanılır.

Sənəddə yeni norma da yer alıb. Belə ki, prezident Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etməklə könüllü şəkildə istefa verə bilər.

Bundan əlavə, sağlamlıq vəziyyətinə görə vəzifə borclarını davamlı şəkildə yerinə yetirə bilmədiyi halda dövlət başçısının vəzifədən azad edilməsi də mümkündür.

Parlament islahatı

Əsas dəyişikliklərdən biri parlamentin bir palatalı sistemə keçirilməsidir. Mövcud Senat və Məclis əvəzinə Qurultay adlanan vahid qanunverici orqanın yaradılması təklif olunur.

Parlament 145 deputatdan ibarət olacaq və onlar beş il müddətinə partiya siyahıları üzrə seçiləcəklər.

Yeni modelin qanunvericilik fəaliyyətinin səmərəliliyini artıracağı və qərarların qəbulunu sürətləndirəcəyi gözlənilir.

Vitse-prezident vəzifəsinin yaradılması

Konstitusiya layihəsində yeni dövlət vəzifəsi olan vitse-prezident postunun yaradılması nəzərdə tutulur.

Bu vəzifəyə namizəd prezident tərəfindən təqdim olunacaq və parlamentin razılığı ilə təyin ediləcək. Vitse-prezident dövlət hakimiyyəti sistemində ikinci şəxs olacaq və prezidentin səlahiyyətləri vaxtından əvvəl başa çatdığı halda dövlət başçısının vəzifələrini icra edəcək.

O, həmçinin parlamentlə qarşılıqlı fəaliyyət göstərəcək və prezident tərəfindən müəyyən edilən digər funksiyaları yerinə yetirəcək.

Xalq Şurasının yaradılması

Sənəddə Qazaxıstan Xalq Şurası adlı ali məsləhətçi orqanın yaradılması da nəzərdə tutulur.

Bu qurum Qazaxıstan Xalqları Assambleyası və Milli Qurultayın funksiyalarını birləşdirəcək. Xalq Şurası daxili siyasət, ictimai razılığın möhkəmləndirilməsi və milli birliyin gücləndirilməsi ilə bağlı tövsiyələr hazırlayacaq.

Bundan əlavə, bu qurum qanunvericilik təşəbbüsü ilə çıxış edə və referendumların keçirilməsini təklif edə biləcək.

Hökumət və baş nazir

Konstitusiya layihəsinə əsasən baş nazir vəzifəsinə namizədi ölkə prezidenti təqdim edəcək. Təyin olunduqdan sonra baş nazir icra hakimiyyətinə rəhbərlik edəcək.

Hökumət parlament qarşısında hesabatlı olacaq və növbəti parlament seçkilərindən sonra yeni parlament qarşısında səlahiyyətlərini təhvil verəcək.

Konstitusiyanın dəyişdirilməsi qaydası

Əsas yeniliklərdən biri də Konstitusiyaya dəyişikliklərin edilməsi prosedurunun dəyişdirilməsidir.

Layihəyə görə, Konstitusiyaya hər hansı dəyişiklik yalnız ümumxalq referendumu yolu ilə qəbul edilə bilər.

Dəyişikliklər səsvermədə iştirak edən vətəndaşların əksəriyyəti tərəfindən dəstəkləndiyi və ölkə regionlarının ən azı üçdə ikisində müsbət nəticə əldə edildiyi halda qəbul edilmiş sayılacaq.

Vətəndaşlıq və təhlükəsizlik

Konstitusiya layihəsində vətəndaşlıqla bağlı müddəalar da yer alır. Sənəddə ikili vətəndaşlığa qadağa bir daha təsdiqlənir.

Başqa ölkənin vətəndaşlığının əldə edilməsi Qazaxıstan vətəndaşlığından məhrum edilmə üçün əsas ola bilər. Bu əsaslara həmçinin terror fəaliyyəti və ya dövlətin milli maraqlarına ciddi zərər vuran hərəkətlər də daxildir.

Səsvermə necə keçirilir

Referendumda vətəndaşlara yalnız bir sual təqdim olunur – onlar Qazaxıstan Respublikasının yeni Konstitusiyasının qəbulunu dəstəkləyirlərmi.

Seçicilər iki variantdan birini seçməlidirlər: layihəni dəstəkləmək və ya ona qarşı çıxmaq.

Əgər seçici eyni vaxtda hər iki qrafanı qeyd edərsə, bülleten etibarlı sayılacaq, lakin səslərin hesablanması zamanı nəzərə alınmayacaq. Heç bir qeyd olmayan və ya seçicinin iradəsini müəyyən etmək mümkün olmayan bülletenlər isə etibarsız hesab olunur.

Referendum seçici siyahılarına daxil edilmiş vətəndaşların yarıdan çoxu səsvermədə iştirak etdiyi halda baş tutmuş sayılır.

Səsvermənin təşkili

Referendumun hazırlanması və keçirilməsi ilə Qazaxıstanın Mərkəzi Seçki Komissiyası məşğul olur. Kampaniya dövründə bu qurum Mərkəzi Referendum Komissiyası funksiyasını yerinə yetirir.

18 yaşdan yuxarı 12 milyondan çox Qazaxıstan vətəndaşı səsvermədə iştirak etmək hüququna malikdir. Referendum üçün ölkə ərazisində 10 mindən çox seçki məntəqəsi açılıb.

Bundan əlavə, dünyanın 54 ölkəsində yerləşən Qazaxıstanın diplomatik nümayəndəliklərində xaricdə yaşayan və ya səfərdə olan vətəndaşlar üçün 71 seçki məntəqəsi fəaliyyət göstərir.

Beynəlxalq müşahidəçilər

Səsvermə prosesini beynəlxalq müşahidəçilər və xarici jurnalistlər izləyirlər. Ümumilikdə 38 ölkədən və 11 beynəlxalq təşkilatdan 359 beynəlxalq müşahidəçi, həmçinin 200-dən çox xarici KİV nümayəndəsi akkreditə olunub.

Referendumu izləyən beynəlxalq qurumlar arasında Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı, MDB, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı da var.

Nəticələr nə vaxt açıqlanacaq?

Mərkəzi Referendum Komissiyası səsvermənin yekun nəticələrini referendumdan sonra yeddi gün ərzində açıqlamalıdır.

Əgər vətəndaşlar təklif olunan dəyişiklikləri dəstəkləsələr, yeni Konstitusiya 1 iyul 2026-cı ildə qüvvəyə minəcək. Bundan sonra ölkədə yeni parlamentə seçkilərin keçirilməsi planlaşdırılır və bu seçkilərin avqust ayının sonunadək təşkil edilməsi nəzərdə tutulur.

Vitse-prezident vəzifəsi isə yeni parlamentin formalaşmasından sonra tətbiq ediləcək.

Beləliklə, hazırkı referendum müstəqil Qazaxıstan tarixində beşinci referendumdur və ölkənin yaxın illərdə siyasi və hüquqi inkişaf istiqamətlərini müəyyən edəcək yeni əsas qanunun qəbuluna gətirib çıxara bilər.