Hava çirklənməsi uzun müddətdir ki, tənəffüs və ürək-damar sistemi xəstəlikləri ilə əlaqələndirilir, lakin son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, çirklənmiş hava həm də insan zehni sağlamlığına əhəmiyyətli təsir göstərir. Partikulyar maddələr (PM2.5 və PM10), azot oksidi, kükürd dioksidi və digər zərərli qazlar beyin funksiyalarına birbaşa və dolayı yollarla müdaxilə edə bilir, bu da koqnitiv performans, əhval-ruhiyyə və psixi sağlamlıq göstəricilərinə təsir göstərir.
Qlobal səviyyədə aparılmış epidemioloji tədqiqatlar göstərir ki, yüksək səviyyədə hava çirklənməsi olan şəhərlərdə əhalinin diqqət və yaddaş funksiyalarında zəifləmə halları daha çox müşahidə olunur. Xüsusilə yaşlı və risk qrupuna aid olan şəxslərdə hava çirklənməsi Alzheimer və digər neyrodegenerativ xəstəliklərin inkişaf riskini artırır. Bir çox laboratoriya və klinik tədqiqatlar sübut edir ki, PM2.5 hissəcikləri qan-beyin baryerini aşaraq beyin toxumasında iltihab proseslərini stimullaşdırır və neyron zədələnməsinə səbəb ola bilər.
Hava çirklənməsinin psixi sağlamlıq üzərində təsirləri də ciddi şəkildə qeyd olunur. ABŞ və Avropa ölkələrində aparılmış araşdırmalara görə, çirklənmiş hava səviyyəsinin yüksəlməsi depressiya, anksiyete və stress səviyyəsinin artması ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə uzunmüddətli çirklənmə nümunələri göstərir ki, uşaqlarda hiperaktivlik və diqqət pozğunluqları, yetkinlərdə isə emosional sabitliyin pozulması və koqnitiv yüklənməyə həssaslıq müşahidə olunur.
Hava çirklənməsinin zehni sağlamlığa təsiri həm birbaşa fizioloji proseslər, həm də dolayısı ilə həyat keyfiyyəti və sosial mühit vasitəsilə baş verir. Zəhərli hissəciklər və qazlar oksidativ stres və neyroinflamasiya yaratmaqla beyin funksiyalarını pozur, eyni zamanda çirklənmiş mühit stress və fiziki fəaliyyətin azalmasına gətirib çıxarır. Bu isə koqnitiv performansın zəifləməsi və emosional balansın pozulması ilə nəticələnir.
Beynəlxalq səviyyədə bu sahədə aparılan tədqiqatlar, havanın keyfiyyətini izləmə və çirklənməni azaltma tədbirlərinin insan sağlamlığı, xüsusilə zehni sağlamlıq üzərində birbaşa faydalarını göstərir. Misal üçün, çirklənmə səviyyəsinin azaldılması nəticəsində şəhərlərdə depressiya və anksiyete hallarının azalması, uşaq və yaşlılarda diqqət və yaddaş qabiliyyətlərinin artması müşahidə olunub. Bu, həm dövlət siyasətində, həm də korporativ və sosial səviyyədə hava keyfiyyətinin optimallaşdırılmasının əhəmiyyətini artırır.
Nəticə etibarilə, hava çirklənməsi yalnız fiziki sağlamlıq üçün deyil, həm də zehni və psixi sağlamlıq üçün kritik amildir. Uzunmüddətli və yüksək səviyyədə çirklənmiş mühitin azaldılması, ictimai sağlamlıq strategiyalarının əsas prioriteti kimi qiymətləndirilməlidir və bunun üçün qlobal, regional və lokal miqyasda əhatəli tədbirlər həyata keçirilməlidir.
AzNews.az