2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında Azərbaycanda 170,6 min ton tikinti qumu istehsal edilməsi və bunun illik müqayisədə 27 faiz azalması sektor üzrə zəifləmə siqnallarını ortaya qoyur. Eyni zamanda, 2025-ci ildə ümumi istehsalın 23 faiz azalaraq 1 milyon 155 min ton təşkil etməsi və hazır məhsul ehtiyatlarının 10,2 min ton səviyyəsində qalması bazarda davamlı azalma tendensiyasının formalaşdığını göstərir.
Tikinti qumu infrastruktur və daşınmaz əmlak sektorunun ən fundamental xammallarından biridir və onun istehsal dinamikası tikinti aktivliyinin birbaşa göstəricisi kimi çıxış edir. Qlobal miqyasda qum və çınqıl bazarının illik həcmi 50 milyard tondan artıq qiymətləndirilir və bu resurs suyun ardınca dünyada ən çox istifadə olunan təbii material hesab olunur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ətraf mühit hesabatlarına görə, son illərdə qum resurslarının idarə olunması və hasilatın tənzimlənməsi məsələsi prioritet mövzulardan birinə çevrilib.
Azərbaycanda istehsalın azalması bir neçə paralel faktorla izah oluna bilər. İlk növbədə, tikinti sektorunda layihələrin mərhələli icrası və bəzi iri layihələrin tamamlanması qısamüddətli tələbin azalmasına səbəb olur. Bundan əlavə, infrastruktur və şəhərsalma layihələrinin planlaşdırma mərhələləri ilə icra mərhələləri arasında yaranan vaxt fərqi tikinti materiallarına olan tələbə birbaşa təsir edir. Bu cür dalğalanmalar xüsusilə baza xammallarında daha aydın müşahidə olunur.
Digər mühüm amil hasilatın tənzimlənməsi və ekoloji yanaşmaların güclənməsidir. Qlobal praktikada qum hasilatı ətraf mühitə təsirlərə görə daha ciddi nəzarətə götürülür və bu, istehsal həcmlərinin məhdudlaşmasına səbəb ola bilər. Çay yataqlarının və təbii landşaftların qorunması ilə bağlı tətbiq olunan mexanizmlər bir çox ölkədə olduğu kimi regionda da hasilat siyasətinə təsir göstərir. Bu baxımdan istehsalın azalması yalnız iqtisadi deyil, həm də resurs idarəetməsi ilə bağlı faktorların nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Ehtiyatların 10,2 min ton səviyyəsində olması isə bazarda tələbin kəskin daralmasından daha çox, mövsümi və layihə əsaslı dəyişikliklərin təsirini əks etdirir. Qış aylarında tikinti fəaliyyətinin zəifləməsi bu tip materiallara olan tələbi azaldır və ehtiyatların formalaşmasına gətirib çıxarır. Yaz mövsümündə tikinti işlərinin aktivləşməsi ilə bu ehtiyatların bazara daxil olması və istehsalın yenidən artması adətən müşahidə olunan prosesdir.
Qlobal trendlər göstərir ki, tikinti sektorunda alternativ materialların istifadəsi də artmaqdadır. Təkrar emal olunmuş tikinti tullantıları və süni materiallar bəzi hallarda təbii qumun istifadəsini qismən əvəz edir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə təbii resurslara olan təzyiqi azaltsa da, bazarın strukturunu dəyişir və istehsal həcmlərinə təsir göstərir.
Azərbaycan üçün mövcud dinamika tikinti sektorunun tam zəifləməsindən daha çox, mərhələli və selektiv inkişaf modelinə keçid kimi qiymətləndirilə bilər. İnfrastruktur layihələrinin davamlılığı, regionların inkişaf proqramları və urbanizasiya prosesləri orta müddətli dövrdə tikinti materiallarına olan tələbin sabit qalmasını təmin edən əsas amillərdir. Bununla yanaşı, resursların səmərəli istifadəsi və ekoloji balansın qorunması istehsal siyasətində daha diqqətli yanaşmanı tələb edir.
Nəticə etibarilə, statistik göstəricilər tikinti qumu bazarında qısamüddətli azalma fonunda struktur uyğunlaşma prosesinin getdiyini göstərir. Qlobal resurs idarəetməsi tendensiyaları, mövsümi faktorlar və daxili tikinti dinamikası nəzərə alındıqda, bazarın yaxın dövrdə balanslaşması və daha dayanıqlı modelə keçməsi iqtisadi əsaslara söykənən tendensiya kimi formalaşır.
AzNews.az