ABŞ administrasiyasının 2027-ci maliyyə ili üçün təqdim etdiyi büdcə layihəsində NASA üçün ayrılan vəsaitin 5,6 milyard dollar və ya 23 faiz azaldılması planı kosmik sənayedə prioritetlərin dəyişdiyini göstərir. Eyni zamanda International Space Station üçün maliyyələşmənin 1,1 milyard dollar azaldılması nəzərdə tutulur və 2030-cu ildə stansiyanın orbitdən çıxarılması planı saxlanılır. Bu fonda kommersiya kosmik stansiyalarının inkişafı əsas prioritet kimi irəli çəkilir.
Bu qərar qlobal kosmik iqtisadiyyatda baş verən transformasiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Son illərdə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən iri kosmik proqramların yerini getdikcə daha çox özəl sektor təşəbbüsləri tutur. ABŞ-da bu model xüsusilə son onillikdə formalaşıb və dövlət agentlikləri daha çox sifarişçi və tənzimləyici roluna keçərək, infrastrukturun qurulmasını və xidmətlərin göstərilməsini özəl şirkətlərə həvalə edir. Bu yanaşma xərclərin optimallaşdırılması və innovasiyaların sürətləndirilməsi baxımından daha effektiv hesab olunur.
Beynəlxalq Kosmik Stansiyanın maliyyələşdirilməsinin azaldılması da bu strateji kursun davamıdır. ISS uzun illər ərzində beynəlxalq əməkdaşlığın simvolu və elmi tədqiqat platforması kimi fəaliyyət göstərsə də, onun saxlanılması yüksək xərclər tələb edir. Texniki baxımdan köhnələn infrastrukturun modernləşdirilməsi əvəzinə yeni nəsil, daha çevik və kommersiya əsaslı orbital platformalara keçid iqtisadi cəhətdən daha məqsədəuyğun hesab edilir. ABŞ administrasiyası bu istiqamətdə özəl sektorun iştirakını genişləndirməklə həm büdcə yükünü azaltmağı, həm də kosmik fəaliyyətin kommersiyalaşmasını sürətləndirməyi hədəfləyir.
Qlobal miqyasda kosmik iqtisadiyyatın həcmi artıq yüz milyardlarla dollarla ölçülür və analitik proqnozlara görə, növbəti onillikdə bu bazarın dəyəri bir neçə dəfə arta bilər. Xüsusilə aşağı Yer orbitində yerləşən kommersiya stansiyaları, peyk xidmətləri, kosmik turizm və sənaye tətbiqləri yeni gəlir mənbələri kimi ön plana çıxır. Bu baxımdan dövlət investisiyalarının bir hissəsinin özəl layihələrə yönəldilməsi bazarın genişlənməsinə stimul yaradır.
Digər tərəfdən, büdcə ixtisarları qısa müddətdə müəyyən risklər də yarada bilər. Dövlət proqramlarının azalması fundamental elmi tədqiqatların maliyyələşdirilməsinə təsir göstərə, bəzi uzunmüddətli layihələrin gecikməsinə səbəb ola bilər. Bununla yanaşı, özəl sektorun prioritetlərinin daha çox kommersiya gəlirləri ilə müəyyən olunması elmi araşdırmaların balansına təsir edə biləcək amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Buna görə də dövlət və özəl sektor arasında funksional bölgünün düzgün qurulması kritik əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ-ın bu addımı digər kosmik güclər üçün də müəyyən siqnallar formalaşdırır. Avropa, Çin və digər ölkələr də öz kosmik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirərək dövlət və özəl sektor balansını optimallaşdırmağa çalışır. Bu isə qlobal rəqabətin yalnız texnologiya deyil, həm də maliyyə və idarəetmə modelləri səviyyəsində dərinləşdiyini göstərir.
Nəticə etibarilə, NASA büdcəsinin azaldılması sadəcə fiskal qərar deyil, kosmik sənayenin yeni inkişaf modelinə keçidin göstəricisidir. ISS-dən kommersiya stansiyalarına keçid, dövlətin rolunun transformasiyası və özəl sektorun artan çəkisi yaxın illərdə kosmik iqtisadiyyatın strukturunu müəyyən edən əsas faktorlar olacaq.
AzNews.az