Bugün hamının müzakirə etdiyi əsas sual budur: İran doğrudanmı atəşkəsə razılaşdı, yoxsa bu, daha böyük prosesin başlanğıcıdır?
Donald Trump ABŞ prezidenti Donald Tramp Pakistanın baş naziri Shehbaz Sharif Şahbaz Şərifin sosial şəbəkə üzərindən etdiyi çağırışdan sonra İrana zərbələri dayandırdı. Amma gəlin açıq danışaq — müharibələrin taleyi “tvitter” postları ilə həll olunmur.
Bu, sadəcə görünən tərəfdir.
Əslində isə, Pakistanın vasitəçiliyi ilə arxa planda çoxdan intensiv danışıqlar gedirdi. Şərifin paylaşımı sadəcə bu prosesin üzə çıxması idi.
Çünki bundan əvvəl Tramp İrana tarixdə bəlkə də ən təhqiramiz ultimatumlardan birini vermişdi. “Tam məhv edərəm” mesajı ilə.
Tarixdə sərt yazışmalar olub. Məsələn, Zaporozhian Cossacks letter to Mehmed IV — Zaporojye kazaklarının Osmanlı sultanına cavabı. Amma o cavab idi. Ultimatum deyildi.
Trampınkı isə ultimatum idi. Və Tehran bu ultimatumdan sonra masaya oturmağa razılaşdı.
İndi isə əsas məsələyə keçək.
ABŞ-ın İrana təqdim etdiyi 15 maddəlik paket var. Bu paket əslində İranın gələcəyini müəyyənləşdirir:
Bu şərtlər qəbul olunarsa, bu, bir şeyi rəsmiləşdirəcək: İran faktiki olaraq ABŞ-ın nüfuz dairəsinə daxil olacaq.
Və bu, İranın illərlə qurduğu “müstəqil güc” narrativinin sonudur.
İndi isə müharibənin real nəticələrinə baxaq.
Son 40 gün ərzində ABŞ və İsrail İranda 16 minə yaxın hədəfi vurub.
İranın hərbi infrastrukturu demək olar ki, iflic vəziyyətinə düşüb. Hətta hava məkanına nəzarəti belə itirib.
Digər tərəfdən isə sual budur: İran ABŞ və İsrailə nə edə bildi?
Bir neçə dron, bir neçə raket…
Bu, müharibənin nəticəsini dəyişən faktor deyil.
Texnoloji və hava üstünlüyü bu müharibəni faktiki olaraq əvvəlcədən həll etmişdi.
Digər vacib məqam — regionun reaksiyasıdır.
İranın körfəz ölkələrinə raket və dron yönəltməsi onun üçün böyük strateji səhv oldu.
Bu gün ərəb ölkələri açıq deməsə də, ABŞ-dan daha sərt mövqe gözləyir.
Yəni paradoks yaranıb:
Bəzi hallarda ərəb ölkələri belə İsraildən daha sərt xətt istəyir.
Bu isə o deməkdir ki, İran artıq regionda dayaqlarını itirib.
Bir başqa kritik məsələ — proksi qüvvələrdir.
İranın Livan, Suriya və digər bölgələrdə qurduğu təsir mexanizmi artıq dağılır.
İsrail bu qüvvələrə zərbələri davam etdirir və bu strukturun bərpası əvvəlki kimi mümkün görünmür.
Bu isə İranın regional güc statusunun sonu deməkdir.
Hürmüz boğazı məsələsinə də toxunaq.
İran bu boğazı bağlamaqla dünyaya təzyiq göstərmək istəyirdi.
Amma nəticə əksinə oldu.
Qlobal bazar adaptasiya olundu.
Neft satanlar daha az satıb daha çox qazandı.
Alanlar isə Trampın mövqeyindən asılı vəziyyətə düşdü.
Hətta Çin belə İranı atəşkəsə təşviq edən tərəflərdən biri oldu.
İndi isə ən vacib mərhələ başlayır.
Bu, hərbi yox — siyasi mərhələdir.
Atəşkəs müharibənin bitməsi deyil.
Bu, İranın məğlubiyyətinin diplomatik mərhələyə keçməsidir.
İran ya bu şərtləri qəbul edəcək,
ya da müharibə daha ağır formada qayıdacaq.
Bəs bundan sonra nə olacaq?
Ən real ssenari — İran daxilində dəyişiklikdir.
Bu dəyişiklik:
ya sosial təkamül yolu ilə
ya da hərbi-siyasi transformasiya ilə
baş verəcək.
Amma nəticə dəyişmir — İran konstitusiya islahatlarına gedəcək.
Çünki teokratik sistem artıq daxili legitimliyini itirib.
Və bu nöqtədə ən kritik məsələ Güney Azərbaycandır.
Bu gün Təbriz səssiz görünə bilər.
Amma bu səssizlik sabitlik deyil.
Bu, partlayışdan əvvəlki sakitlikdir.
Tarix göstərir ki, İran kimi sistemlərdə legitimlik itəndə periferiyalar siyasi subyektə çevrilir.
Güney Azərbaycan isə:
ilə bu prosesin mərkəzindədir.
Ona görə də əsas məsələ artıq hüquqlar deyil.
Məsələ statusdur.
Bu, faktiki olaraq milli istiqlaliyyət məsələsidir.
Nəticə isə çox sadədir:
İranın uydurduğu “zəfər hekayələri”ni deyil,
meydana çıxan yeni geosiyasi reallığı oxumaq lazımdır.
Və bu reallıq bizə deyir:
Bu atəşkəs bir son deyil.
Bu, böyük bir dəyişimin başlanğıcıdır.