12 aprel tarixində Macarıstan 1989–1990-cı illərdə kommunist rejimin könüllü şəkildə istefa verməsindən bəri ən həlledici parlament seçkilərindən biri ilə üz-üzədir.
Əsas sual Viktor Orban və onun hökumətinin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılıb-uzaqlaşdırılmayacağıdır. 2010-cu ildən bəri ilk dəfə olaraq müxalif partiyanın — Orbanın əsas rəqibi Peter Macarın rəhbərlik etdiyi “Tisza” partiyasının qalib gəlməsi real ehtimal kimi qiymətləndirilir.
Macarıstanda bu seçki ölkənin müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. O, həmçinin Avropa İttifaqının gələcəyinə və Rusiyanın bu qurum üzərində təsir imkanlarına təsir göstərə bilər.
Orban Macarıstanı necə dəyişdi?
2010-cu ilin yazında üçdə iki çoxluqla seçkidə qalib gəldikdən sonra Orban “Milli Əməkdaşlıq Sistemi”ni (NER) elan etdi və dövlət, inzibati və məhkəmə strukturlarında, eləcə də dövlət xidmətində geniş kadr dəyişiklikləri həyata keçirərək əsas vəzifələrə özünə sadiq şəxsləri yerləşdirdi. Nəticədə Macarıstan yüksək dərəcədə mərkəzləşdirilmiş dövlətə çevrildi.
Orban həmçinin hakimiyyət bölgüsü sistemini zəiflətdi və gücün məhdudlaşdırılması imkanlarını azaltdı. Çap və audiovizual medianın əksəriyyəti birbaşa və ya dolayısı ilə onun partiyası “Fidesz”lə əlaqəli qurumların nəzarətinə keçdi. Universitetlərin muxtariyyəti ləğv edildi, dövlət və ictimai aktivlərin əhəmiyyətli hissəsi isə hakimiyyətə yaxın fondların nəzarətinə verildi. Ekspertlər bu sistemi demokratiya ilə diktatura arasında yerləşən “hibrid rejim” kimi qiymətləndirir.
Niyə bir çox macar hökumət dəyişikliyi istəyir?
Orbanın iqtisadi və vergi siyasəti əsasən orta və yuxarı təbəqəni dəstəkləsə də, əhalinin digər hissəsinin maliyyə vəziyyəti son illərdə pisləşib. İnfrastruktur, səhiyyə və təhsil sahələrində vəziyyət zəifləyib. Dövlət korrupsiyası və qanunsuz zənginləşmə halları ilə bağlı narazılıq geniş yayılıb.
Bir çox macar həmçinin Orbanın yaratdığı “sözlü vətəndaş qarşıdurması” mühitindən yorulub. Məsələn, onun Ukraynanı Rusiya ilə müharibədə “günahkar” kimi təqdim etməsi və tənqidçilərini “vətən xaini” adlandırması ciddi tənqid olunur.
Seçkilər Avropa üçün niyə vacibdir?
Orbanın məqsədi Brüsseli “ələ keçirmək” və Avropa İttifaqını siyasi cəhətdən suveren milli dövlətlərin iqtisadi əməkdaşlıq platformasına çevirməkdir. O, illərdir Aİ-ni tənqid edir və veto hüququndan istifadə edərək bir çox qərarların qəbulunu çətinləşdirib.
Onun yenidən qalib gəlməsi Aİ-ni daha da zəiflədə bilər. Hakimiyyət dəyişikliyi isə əksinə, birliyin güclənməsinə səbəb ola bilər.
Seçkilər Rusiya üçün niyə vacibdir?
Aİ daxilində heç bir ölkə Orbanın Macarıstanı qədər Rusiya ilə yaxın əlaqələrə malik deyil. 2014-cü ildə Krımın ilhaqından sonra sanksiyaları təsdiqləsə də, 2022-ci ildən sonra Ukraynaya qarşı müharibə fonunda onların ləğvini tələb edib, istisnalar əldə edib və Ukraynaya dəstəyi mümkün qədər bloklamağa çalışıb.
Bu addımlar həm Orbanın, həm də Vladimir Putinin ortaq məqsədi olan Aİ-nin zəifləməsinə xidmət edir. Orbanın seçkilərdə məğlub olması Rusiya üçün ciddi zərbə olardı.
Orban hakimiyyətdən gedə bilərmi?
2010-cu ildən sonra “Fidesz” seçki sistemində islahatlar apararaq majoritar sistemi gücləndirib və bu, partiyaya üstünlük verib. 199 deputatdan 106-sı birmandatlı dairələrdən sadə səs çoxluğu ilə seçilir. “Fidesz”ə sadiq dairələr daha kiçik olduğu üçün orada seçilmək daha az səslə mümkündür.
2022-ci ildə partiya səslərin təxminən 53%-ni toplasa da, parlamentdə yerlərin 68%-nə yaxınını qazanaraq mütləq çoxluq əldə edib.
Xaricdə yaşayan etnik macarlar poçtla səs verə bilir, lakin Qərbi Avropada yaşayan və Orbanı tənqid edən macarlar yalnız səfirliklərdə səs verə bilir.
Ekspertlər sistemi ədalətsiz hesab etsə də, seçkilərin saxtalaşdırılacağını düşünmür. Bununla belə, poçt səsverməsində müəyyən risklər olduğu bildirilir. Ümumilikdə hakimiyyət dəyişikliyi çətin, amma mümkündür.
Sorğular nə göstərir?
Seçki analitikləri hesab edir ki, seçicilərin əksəriyyəti dəyişiklik istəyir. Son bir ildə müstəqil sorğular “Tisza” partiyasının öndə olduğunu göstərir. Lakin bu göstəricilər bütün seçki dairələrini tam əks etdirmir və “Fidesz”in əsas elektoratı olan yaşlı və kənd seçiciləri nəzərə alınmaya bilər.
Buna baxmayaraq, bir çox analitik Orbanın məğlub ola biləcəyini gözləyir.
Peter Magyar qalib gəlsə nə edəcək?
Peter Magyar və “Tisza” partiyasının əsas hədəfi Macarıstanı Rusiyadan uzaqlaşdırmaq və yenidən Aİ və NATO-nun etibarlı tərəfdaşına çevirməkdir.
Miqrasiya və Ukrayna məsələlərində isə mövcud siyasətin müəyyən hissələrinin davam etdirilməsi planlaşdırılır.
Daxili siyasətdə korrupsiyaya qarşı mübarizə, seçki sisteminin islahatı, baş nazirin səlahiyyət müddətinin iki dövrlə məhdudlaşdırılması və yeni konstitusiyanın qəbulu nəzərdə tutulur. Orban və yaxın ətrafı korrupsiya və dövlətə xəyanət ittihamları ilə üzləşə bilər.
Orban məğlubiyyəti qəbul edəcəkmi?
Orban bu suala birbaşa cavab verməyib. O, yalnız bəzən seçkiləri qazandığını, bəzən uduzduğunu və Macarıstanın demokratiya olduğunu bildirib.
Əgər Orban qalib gəldiyini elan etsə, kütləvi etirazlar və toqquşmalar mümkündür. Məğlub olacağı halda isə tərəfdarlarının reaksiyası onun mövqeyindən asılı olacaq.
Orban sistemi dağıdıla bilərmi?
Orban hakimiyyətdə qalmaq üçün sistemdə çoxsaylı mexanizmlər qurub. Bir çox dəyişiklik üçün parlamentdə üçdə iki çoxluq tələb olunur və əsas vəzifələr uzun müddətlik təyinatlarla doldurulub.
Bu səbəbdən, hətta “Tisza” partiyası qalib gəlsə belə, sistemin tam dəyişdirilməsi illər çəkə bilər.
Mövsüm,
AzNews.az