ABŞ-da aparılan genişmiqyaslı araşdırma son illərdə insanların gündəlik şifahi ünsiyyətinin nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldığını göstərir. Məlumatlara görə, 2005–2019-cu illər arasında insanların gündə istifadə etdiyi söz sayı təxminən 28 faiz azalaraq 16 mindən 11,9 minə düşüb. Bu tendensiyanın bütün yaş qruplarında müşahidə olunması və xüsusilə gənclərdə daha sürətli azalması ünsiyyət davranışında struktur dəyişikliklərin baş verdiyini ortaya qoyur.
Bu dəyişikliklər qlobal miqyasda rəqəmsallaşmanın sosial davranışlara təsiri ilə sıx bağlıdır. Son onillikdə mesajlaşma platformaları, sosial şəbəkələr və rəqəmsal xidmətlərin geniş yayılması ünsiyyətin formasını köklü şəkildə dəyişib. Əvvəllər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi olan üz-üzə söhbətlər tədricən qısa mətn mesajları, vizual kontent və avtomatlaşdırılmış xidmətlərlə əvəz olunur. Bu isə ünsiyyətin həcmini deyil, onun keyfiyyət və strukturunu dəyişdirir. Mütəxəssislər qeyd edir ki, rəqəmsal ünsiyyət daha sürətli və funksional olsa da, emosional və sosial qarşılıqlı təsirin dərinliyini tam əvəz edə bilmir.
Pandemiyadan sonrakı dövr bu prosesi daha da sürətləndirib. Uzaqdan iş, onlayn təhsil və rəqəmsal xidmətlərə artan asılılıq fiziki qarşılıqlı əlaqələrin azalmasına gətirib çıxarıb. Bu isə yalnız sosial davranış deyil, həm də əmək bazarı və istehlak vərdişlərinə təsir edən daha geniş transformasiyanın tərkib hissəsidir. Məsələn, xidmət sektorunda avtomatlaşdırılmış sistemlərin yayılması müştəri ilə canlı ünsiyyəti minimuma endirərək əməliyyat səmərəliliyini artırsa da, sosial əlaqələrin intensivliyini azaldır.
Ünsiyyətin azalmasının iqtisadi və sosial nəticələri çoxşaxəlidir. Bir tərəfdən, rəqəmsal platformalar məhsuldarlığı artırır və zaman qənaəti yaradır. Digər tərəfdən isə sosial kapitalın formalaşmasında əsas rol oynayan canlı ünsiyyətin zəifləməsi uzunmüddətli perspektivdə əməkdaşlıq, komanda işi və sosial inteqrasiya kimi sahələrə təsir göstərə bilər. Dünya Bankı və digər beynəlxalq qurumların yanaşmalarına görə, sosial kapital iqtisadi inkişafın qeyri-maddi, lakin mühüm komponentlərindən biridir və onun zəifləməsi ümumi məhsuldarlığa dolayı təsir göstərə bilər.
Araşdırmanın diqqət çəkən nəticələrindən biri də bu tendensiyanın uşaqlara təsiridir. Valideynlərin telefon istifadəsi ilə körpələrlə ünsiyyətin azalması arasında aşkar olunan əlaqə erkən yaşda dil inkişafına təsir riskini artırır. Elmi tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlıq dövründə eşidilən sözlərin sayı gələcək akademik nəticələr və idrak bacarıqları ilə birbaşa əlaqəlidir. Bu baxımdan, ünsiyyətin azalması yalnız cari sosial davranış deyil, həm də insan kapitalının formalaşmasına təsir edən amil kimi qiymətləndirilir.
Mövcud dinamika göstərir ki, ünsiyyət formaları dəyişsə də, sosial qarşılıqlı təsirin əhəmiyyəti dəyişməz qalır. Rəqəmsal və fiziki ünsiyyət arasında balansın qorunması həm fərdi, həm də institusional səviyyədə aktuallıq qazanır. Xüsusilə təhsil, korporativ idarəetmə və ailə mühiti kimi sahələrdə bu balansın düzgün qurulması uzunmüddətli sosial və iqtisadi sabitlik baxımından əhəmiyyətli faktor kimi çıxış edir.
AzNews.az