Tarix boyu bəşəriyyətin ən böyük düşməni nə müharibələr, nə də aclıq olub; mikroskopik ölçülü patogenlər cəmiyyətlərin taleyini müəyyən edib. Qara Ölüm pandemiyasından Yustinian vəbasına, xoleradan COVID-19-a qədər hər bir epidemiya insan davranışlarını və sosial strukturları kökündən dəyişdirib. Lakin yazılı qeydlərin olmadığı dövrlərdəki xəstəliklər necə müəyyən edilir? Paleopatologiya elminin təqdim etdiyi yeni metodlar göstərir ki, qədim qalıqlar sadəcə cansız obyektlər deyil, əksinə minilliklərə aid bir növ “sağlamlıq hesabatı”dır.
SÜMÜKLƏR VƏ DİŞLƏR: KEÇMİŞİN QARA QUTUSU
İnsan skeleti həyat boyu üzləşdiyi bütün fizioloji stresslərin izlərini daşıyır. Xüsusilə dişlər, bir insanın uşaqlıq dövründəki qidalanma vərdişlərindən tutmuş yaşadığı aclıqlara qədər bir çox məlumatı qoruyub saxlayır. 2025-ci ildə yayımlanan bioloji antropologiya tədqiqatları göstərib ki, diş dentinindəki karbon və azot izotoplarının nisbəti Orta əsr insanlarının yaşadığı ağır qidalanma çatışmazlığını və orqanizmin sağ qalmaq üçün öz toxumalarını necə “yandırdığını” ortaya qoyur.
Sümüklər həmçinin vərəm və sifilis kimi xəstəliklərin “imzasını” daşıyır. 2024-cü ildə Braziliyada tapılan tarixdən əvvəlki skeletlər üzərində aparılan araşdırmalar, bu gün də tam öyrənilməmiş zöhrəvi xəstəliklərin təkamülü ilə bağlı mühüm məlumatlar təqdim edib. Sümüklərdəki struktur dəyişiklikləri qədim cəmiyyətlərin bu xəstəliklərlə minlərlə il əvvəl necə mübarizə apardığını göstərir.
MUMİYALARDA MÜASİR XƏSTƏLİKLƏR: ÜRƏK VƏ PARAZİT TƏHLÜKƏSİ
Ənənəvi düşüncənin əksinə olaraq, ürək-damar xəstəlikləri və parazitlər yalnız müasir dövrə aid deyil. Misir mumiyaları üzərində aparılan KT müayinələri göstərib ki, qədim zadəganlar da damar sərtləşməsindən əziyyət çəkib. Eyni zamanda, 2024-cü ildə İranda duz mədənində tapılan 2500 illik qalıqlar tarixdə qeydə alınan ən qədim lent qurdu (tenya) hallarından birini üzə çıxarıb.
Yumşaq toxumaların qorunduğu nümunələr isə vərəmin yalnız sümüklərdə deyil, ağciyərlərdə də ciddi zədələr yaratdığını sübut edir. Misir və Cənubi Amerikadakı mumiyalanmış cəsədlər göstərir ki, vərəm müasir şəhərləşmədən min illər əvvəl də geniş yayılmışdı.
QƏDİM DNT İNQİLABI: NEANDERTALLARI VİRUSLARMI YOX ETDİ?
Genetika sahəsindəki inkişaflar “qədim DNT” (aDNA) analizləri ilə xəstəliklərin araşdırılmasını yeni mərhələyə daşıyıb. Alimlər artıq parçalanmış genetik materialı bərpa edərək Qara Ölümə səbəb olan Yersinia pestis bakteriyasının müxtəlif növlərini müəyyən edə bilirlər.
Daha diqqətçəkən nəticələr isə daha qədim dövrlərlə bağlıdır. Rusiyadakı Çagırskaya mağarasında tapılan 50 min illik neandertal qalıqları üzərində aparılan araşdırmalar adenovirus, herpes virusu və papillomavirus kimi bu gün də yayılmış virusların izlərini aşkar edib. Bu kəşf həm məlum olan ən qədim insan viruslarını üzə çıxarıb, həm də neandertalların yox olmasında epidemiyaların rol oynamış ola biləcəyi ehtimalını gücləndirib.
Alimlər bu “görünməz qatilləri” araşdıraraq gələcəkdə müasir patogenlərin necə təkamül edə biləcəyini proqnozlaşdırmağa çalışırlar.
Mövsüm,
AzNews.az