Hündür və sıx tikililər hava axınlarını kəsir, şəhərlərdə "beton istilik effekti" yaradır və mikroiqlim balansını pozur.
Aznews.az xəbər verir ki, bu fikri bərpaçı-memar Ədalət Məmmədov irəli sürüb.
Əməkdaşımız söylənənin nə dərəcədə doğru olduğunu araşdırmağa çalışıb.
Sürətli urbanizasiya və yüksək sıxlıqlı tikinti modelləri müasir şəhərlərin əsas çağırışlarından birinə çevrilib. Səslənən fikirlər də göstərir ki, şəhərsalma artıq yalnız memarlıq və infrastruktur məsələsi deyil, eyni zamanda ekoloji və iqlim təhlükəsizliyi məsələsidir. Xüsusilə hündür və sıx tikililərin hava axınlarını məhdudlaşdırması şəhərlərdə “beton istilik effekti”nin güclənməsinə və mikroiqlim balansının pozulmasına səbəb olur.
“Urban heat island” adlandırılan bu effekt dünya şəhərlərində geniş yayılmış problemdir. Beton, asfalt və şüşə səthlər gün ərzində böyük həcmdə istilik toplayır və gecə saatlarında onu atmosferə qaytarır. Nəticədə şəhər mərkəzlərində temperatur ətraf ərazilərlə müqayisədə bir neçə dərəcə daha yüksək olur. Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, yüksək sıxlıqlı şəhərlərdə bu fərq bəzi hallarda 5–7 dərəcəyə qədər yüksələ bilir.
Hava axınlarının qarşısının alınması isə problemin daha da dərinləşməsinə səbəb olur. Şəhərlərdə külək koridorlarının bağlanması isti havanın və çirklənmiş atmosfer qatının dövriyyəsini zəiflədir. Bu vəziyyət xüsusilə yay aylarında həm istilik yükünü artırır, həm də havanın keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Nəticədə enerji istehlakı yüksəlir, kondisioner istifadəsi artır və şəhər infrastrukturu üzərində əlavə təzyiq yaranır.
Bakı kimi külək rejimi ilə seçilən şəhərlər üçün hava axınlarının qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şəhərin təbii ventilyasiya xüsusiyyətlərinin pozulması uzunmüddətli perspektivdə mikroiqlim dəyişikliklərinə və urban ekosistemin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Son illərdə paytaxtda intensiv tikinti prosesi fonunda bu məsələ daha çox müzakirə olunmağa başlayıb.
Qlobal şəhərsalma təcrübəsində artıq “yaşıl urbanizm” modeli ön plana çıxır. Bu yanaşma tikinti sıxlığının ekoloji balansla uyğunlaşdırılmasını, yaşıl zonaların qorunmasını və külək dəhlizlərinin saxlanmasını prioritet hesab edir. Sinqapur, Kopenhagen və Amsterdam kimi şəhərlər yeni tikinti layihələrində hava dövranı və istilik balansını əsas planlaşdırma kriteriyalarından birinə çeviriblər.
Şəhərlərdə mikroiqlim balansının pozulması iqtisadi baxımdan da ciddi nəticələr yaradır. Temperaturun yüksəlməsi enerji istehlakını artırır, səhiyyə sisteminə əlavə yük yaradır və əmək məhsuldarlığına təsir edir. Dünya Bankı və BMT-nin qiymətləndirmələrinə görə, iqlimə uyğunlaşdırılmamış urbanizasiya gələcəkdə böyük şəhərlərdə milyardlarla dollar əlavə xərc formalaşdıra bilər.
Ekoloji tələblər və normativlərin sərtləşdirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir şəhərsalmada artıq tikinti layihələrinin yalnız estetik və iqtisadi deyil, ekoloji təsiri də əsas qiymətləndirmə meyarlarından biri hesab olunur. Yaşıl dam sistemləri, vertikal bağlar, ekoloji materiallardan istifadə və açıq hava koridorlarının saxlanılması kimi həllər urban istilik effektinin azaldılması üçün geniş tətbiq edilir.
Azərbaycan üçün də dayanıqlı şəhərsalma modeli strateji prioritetlərdən birinə çevrilir. COP29 sonrası dövrdə iqlim gündəliyinin daha aktiv şəkildə iqtisadi və urban siyasətə inteqrasiyası gözlənilir. Bu baxımdan memarlıq və şəhərsalma qərarlarında ekoloji yanaşmanın gücləndirilməsi uzunmüddətli şəhər dayanıqlığı üçün vacib hesab olunur.
Ümumilikdə, sıx və plansız urbanizasiya yalnız vizual şəhər dəyişimi deyil, həm də iqlim və ekoloji təhlükəsizlik məsələsidir. Müasir şəhərsalma siyasətində mikroiqlim balansının qorunması gələcək urban inkişafın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilməkdədir.
Nuray, AzNews.az