Xəzər dənizində su səviyyəsinin azalması son illərdə region ölkələri üçün həm ekoloji, həm iqtisadi, həm də geosiyasi çağırışlardan birinə çevrilib. Alimlərin və beynəlxalq ekoloji təşkilatların qiymətləndirmələrinə görə, iqlim dəyişiklikləri, temperatur artımı və çay hövzələrində su axınının zəifləməsi Xəzərdə suyun geri çəkilməsini sürətləndirən əsas amillərdir. Bu proses təkcə sahilboyu ekosistemlərə deyil, liman infrastrukturu, balıqçılıq, logistika və enerji sektoruna da birbaşa təsir göstərir.
Ekspertlərin fikrincə, Xəzərdə su səviyyəsinin azalmasının əsas səbəbi Volqa çayında axımın zəifləməsidir. Xəzərə daxil olan suyun böyük hissəsi məhz Volqa vasitəsilə təmin edilir. Son illərdə yağıntı rejiminin dəyişməsi, temperaturun yüksəlməsi və su ehtiyatlarından intensiv istifadə çay hövzəsində su balansını zəiflədib. Paralel olaraq buxarlanmanın artması da dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsini sürətləndirir.
Qlobal iqlim dəyişiklikləri prosesə əlavə təsir göstərir. Dünya Meteorologiya Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumların hesabatlarında qeyd olunur ki, qapalı su hövzələri temperatur artımına daha həssas reaksiya verir. Xəzərdə orta temperaturun yüksəlməsi su itkisini artırır və uzunmüddətli dövrdə sahil xəttinin dəyişməsinə səbəb olur.
Bu proses iqtisadi baxımdan da ciddi nəticələr yaradır. Limanların dayazlaşması yükdaşıma imkanlarını məhdudlaşdıra, logistika xərclərini artıra və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin effektivliyinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə Transxəzər marşrutu və regional ticarət layihələri üçün su səviyyəsinin stabil qalması strateji əhəmiyyət daşıyır.
Ekoloji risklər də diqqət mərkəzindədir. Xəzərdə suyun azalması biomüxtəlifliyə, xüsusilə nərə balıqları kimi nadir növlərin yaşayış mühitinə mənfi təsir göstərir. Sahilboyu bataqlıq və ekosistemlərin zəifləməsi isə quş miqrasiyası və ümumi təbii balans üçün əlavə təhlükələr yaradır.
Problemin qarşısının alınması üçün əsas istiqamətlərdən biri regional koordinasiyanın gücləndirilməsidir. Xəzəryanı dövlətlər arasında su ehtiyatlarının monitorinqi, məlumat mübadiləsi və ortaq ekoloji proqramların genişləndirilməsi vacib hesab olunur. Çünki qapalı su hövzəsi olan Xəzərdə baş verən dəyişikliklər bütün region ölkələrinə eyni zamanda təsir edir.
Müasir texnologiyalar da bu sahədə mühüm rol oynayır. Peyk monitorinqi, hidroloji modelləşdirmə və süni intellekt əsaslı analiz sistemləri vasitəsilə su səviyyəsindəki dəyişiklikləri daha dəqiq izləmək mümkün olur. Son illərdə region ölkələrində rəqəmsal ekoloji monitorinq layihələrinin genişlənməsi bu baxımdan əhəmiyyətli hesab edilir.
Eyni zamanda su ehtiyatlarının daha səmərəli idarə olunması da prioritet məsələyə çevrilir. Çay hövzələrində su israfının azaldılması, müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi və sənayedə su təkrar istifadəsinin artırılması Xəzərə daxil olan su balansının qorunmasına dolayısı ilə müsbət təsir göstərə bilər.
Azərbaycan üçün Xəzər yalnız ekoloji resurs deyil, həm də enerji, logistika və iqtisadi təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də dənizin ekoloji vəziyyətinin qorunması uzunmüddətli regional inkişaf strategiyasının vacib elementlərindən biri hesab olunur.
Ümumilikdə, Xəzərdə suyun azalmasının qarşısının alınması yalnız ekoloji məsələ deyil, regionun iqtisadi davamlılığı və təhlükəsizliyi ilə birbaşa bağlı strateji çağırışdır. Mövcud tendensiyalar göstərir ki, yaxın illərdə iqlim adaptasiyası və ortaq su idarəetməsi Xəzəryanı ölkələrin əsas prioritet istiqamətlərindən birinə çevriləcək.
Nuray, AzNews.az