Bu gün artıq əsas problem informasiyanın çatışmazlığı deyil. Əsas problem hansı məlumatın doğru, hansının manipulyasiya və ya saxta olduğunu müəyyən edə bilməməkdir. Xüsusilə sosial medianın həyatın mərkəzinə çevrilməsi ilə birlikdə informasiya üzərində nəzarət zəifləyib, sürət isə keyfiyyətin önünə keçib. Bunun nəticəsində jurnalistikanın ən vacib prinsipləri – dəqiqlik, yoxlanılmış fakt və peşə etikası ciddi təzyiq altına düşməyə başlayıb.
Ən təhlükəli məqam isə odur ki, müasir media sistemi getdikcə daha çox “klik iqtisadiyyatı” üzərində qurulur. Yəni xəbərin keyfiyyəti deyil, neçə nəfərin həmin xəbərə klik etməsi əsas meyara çevrilir. Bu dəyişiklik ilk baxışdan texniki və iqtisadi məsələ kimi görünə bilər. Lakin əslində söhbət cəmiyyətin informasiya düşüncə tərzinin dəyişməsindən gedir.
Bir neçə il əvvələ qədər jurnalistika daha çox informasiya vermək missiyası daşıyırdısa, bu gün bir çox platforma üçün əsas məqsəd diqqət çəkməkdir. Sosial media alqoritmləri emosional, qorxu yaradan, qalmaqallı və aqressiv məzmunu daha sürətli yayır. Bu isə media qurumlarını istər-istəməz reytinq uğrunda yarışa sürükləyir.
Nəticədə “başlıq jurnalistikası” anlayışı meydana çıxıb. Oxucu bir çox hallarda xəbərin özünü deyil, yalnız sensasion başlığını oxuyur. Media platformaları isə bunu bildikləri üçün mümkün qədər sərt, emosional və şok effekti yaradan başlıqlardan istifadə etməyə başlayırlar. Problem ondadır ki, bu başlıqların bir hissəsi ya manipulyativ olur, ya da məqalənin məzmununu tam əks etdirmir.
Beləliklə, jurnalistika tədricən məlumat verməkdən çox emosional reaksiya yaratmaq funksiyasına yönəlir.
Əslində klik uğrunda yarışın əsas səbəblərindən biri iqtisadi modelin dəyişməsidir. Ənənəvi media dövründə qəzet və televiziya əsas gəliri reklam və satışdan əldə edirdi. Rəqəmsal mediada isə gəlirin böyük hissəsi baxış sayı və trafik üzərindən formalaşır. Yəni nə qədər çox klik varsa, bir o qədər çox reklam gəliri var.
Bu model isə keyfiyyətli və uzun araşdırma jurnalistikasını arxa plana keçirir. Çünki aylarla hazırlanan ciddi araşdırma yazısı bəzən bir sensasion başlıq qədər baxış toplamır. Nəticədə media qurumlarının bir hissəsi sürətli, emosional və tez yayılacaq məzmun istehsalına üstünlük verir.
Bu vəziyyətin ən ağır nəticələrindən biri isə cəmiyyətin informasiya zövqünün dəyişməsidir.
İnsan beyni təbii olaraq emosional və dramatik xəbərlərə daha sürətli reaksiya verir. Sosial media platformalarının alqoritmləri də məhz bunu gücləndirir. Beləliklə, istifadəçi tədricən daha aqressiv, daha qalmaqallı və daha emosional informasiya axınına öyrəşir. Bir müddət sonra isə sakit, balanslı və analitik materiallar “maraqsız” görünməyə başlayır.
Bu proses əslində uzunmüddətli intellektual eroziya yaradır. Çünki cəmiyyət dərin analizdən uzaqlaşaraq qısa emosional reaksiyalarla düşünməyə başlayır. İnsanlar hadisələrin səbəblərini deyil, yalnız ən sərt və ən emosional hissəsini görürlər.
Sosial media bu problemi daha da dərinləşdirir. Çünki artıq hər kəs informasiya istehsalçısına çevrilib. Əvvəllər xəbəri yaymaq üçün müəyyən peşə standartları, redaksiya nəzarəti və jurnalist məsuliyyəti vardı. Bu gün isə milyonlarla insan istənilən məlumatı saniyələr ərzində paylaşa bilir.
Bunun nəticəsində “feyk informasiya sənayesi” formalaşıb.
Xüsusilə müharibələr, siyasi böhranlar və geosiyasi qarşıdurmalar zamanı saxta xəbərlər çox sürətlə yayılır. Bəzən köhnə görüntülər yeni hadisə kimi təqdim olunur, bəzən süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış saxta videolar real hadisə kimi paylaşılır, bəzən isə emosional manipulyasiya ilə cəmiyyətin reaksiyası idarə edilməyə çalışılır.
Ən təhlükəli tərəf isə budur ki, insanlar çox zaman inanmaq istədikləri informasiyaya daha tez inanırlar. Yəni informasiya artıq həqiqətə görə deyil, emosional uyğunluğa görə qəbul edilir.
Bu vəziyyət təkcə medianın problemi deyil. Bu, artıq milli təhlükəsizlik və ictimai sabitlik məsələsinə çevrilib.
Son illərdə bir çox ölkələrdə seçki proseslərinə sosial media manipulyasiyalarının təsiri barədə ciddi müzakirələr aparılır. İnformasiya əməliyyatları artıq müasir geopolitikanın əsas alətlərindən biri hesab olunur. Dövlətlər, siyasi qruplar və müxtəlif maraq mərkəzləri ictimai rəyi yönləndirmək üçün sosial media platformalarından aktiv şəkildə istifadə edirlər.
Belə bir dövrdə medianın üzərinə düşən məsuliyyət daha da artır. Çünki peşəkar jurnalistika artıq sadəcə xəbər paylaşmaq funksiyası daşımır. Jurnalistika informasiya xaosu içində cəmiyyət üçün “etibarlı filtr” rolunu oynamalıdır.
Lakin burada başqa problem ortaya çıxır: medianın özünə olan etimad azalır.
Bir çox insanlar artıq media qurumlarının tam obyektiv olduğuna inanmır. Bunun səbəbləri müxtəlifdir. Bəzi hallarda siyasi təsirlər, bəzi hallarda iqtisadi maraqlar, bəzi hallarda isə məhz klik uğrunda yarış medianın etibarını zəiflədir.
Nəticədə insanlar alternativ informasiya mənbələrinə yönəlirlər. Amma həmin alternativ mənbələrin böyük hissəsi peşəkar jurnalistika standartlarına əməl etmir. Beləliklə, cəmiyyət daha böyük informasiya xaosuna daxil olur.
Müasir jurnalistikanın qarşısında duran əsas sual budur: sürətmi vacibdir, həqiqətmi?
Əslində peşəkar jurnalistikanın böhranı məhz bu nöqtədə başlayır. Çünki sürət uğrunda yarış həqiqətin yoxlanılması prosesini zəiflədir. Halbuki jurnalistikanın əsas gücü ilk olmaqda deyil, doğru olmaqda idi.
Bu gün bir çox media qurumu xəbəri bir neçə dəqiqə tez paylaşmaq üçün fakt yoxlamasını ikinci plana keçirir. Sonradan təkzib verilən və ya yanlış olduğu ortaya çıxan məlumatlar isə artıq milyonlarla insana çatmış olur. İnformasiya dövründə yanlış xəbər bəzən düzəldilməmiş həqiqətdən daha sürətli yaşayır.
Bütün bunların fonunda jurnalistikanın gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaranır. Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı bu problemi daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Çünki yaxın gələcəkdə saxta görüntü, saxta səs və manipulyativ məzmun istehsalı daha asan olacaq.
Bu isə o deməkdir ki, gələcəyin ən böyük problemi informasiya əldə etmək yox, həqiqəti müəyyən etmək olacaq.
Məhz buna görə peşəkar jurnalistikanın rolu gələcəkdə daha da vacib ola bilər. Çünki informasiya xaosu artdıqca insanlar yenidən etibarlı mənbə axtarmağa başlayacaqlar.
Bəlkə də müasir medianın əsas problemi texnologiyanın özü deyil. Problem insanlığın diqqət iqtisadiyyatına həddindən artıq təslim olmasıdır. Çünki klik qazanmaq uğrunda yarış həqiqətin dəyərini aşağı salmağa başlayanda, cəmiyyət tədricən informasiya ilə deyil, manipulyasiya ilə idarə olunmağa başlayır.
Və bu artıq sadəcə media problemi deyil. Bu, müasir dünyanın ən ciddi intellektual və mənəvi böhranlarından biridir.
Mövsüm Novruzoğlu,
AzNews.az