Müasir iqtisadi modellərdə daxili istehlak iqtisadi artımın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri hesab olunur. ABŞ, Çin və Avropa İttifaqı ölkələrinin iqtisadi strukturlarında istehlak xərcləri ümumi daxili məhsulun böyük hissəsini formalaşdırır. Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankının qiymətləndirmələrinə görə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə orta təbəqənin genişlənməsi istehlak iqtisadiyyatının böyüməsini sürətləndirən əsas amillərdən biridir.
Azərbaycanda ümumi istehlak strukturunda pərakəndə ticarətin 76,9 %-lik paya malik olması iqtisadi aktivliyin əsas hissəsinin məhz ticarət və gündəlik istehlak bazarında formalaşdığını göstərir. Son illərdə elektron ticarətin genişlənməsi, logistika sistemlərinin inkişafı və rəqəmsal ödəniş imkanlarının artması pərakəndə ticarətin transformasiyasını sürətləndirən əsas faktorlar sırasındadır.
Ödənişli xidmətlərin və ictimai iaşənin payı da xidmət iqtisadiyyatının genişləndiyini nümayiş etdirir. Dünyada urbanizasiya prosesi dərinləşdikcə xidmət sektorunun istehlak strukturundakı çəkisi artır. Azərbaycanda da restoran, nəqliyyat, maliyyə, təhsil və rəqəmsal xidmətlərə tələbin artması iqtisadiyyatın daha çox xidmət yönümlü modelə keçdiyini göstərir.
Qeyri-dövlət sektorunun 24,9 milyard manatlıq dövriyyə formalaşdırması özəl iqtisadiyyatın rolunun gücləndiyini nümayiş etdirir. Bu göstərici kiçik və orta biznesin iqtisadi aktivlikdə əsas iştirakçılardan birinə çevrildiyini göstərir. Xüsusilə fərdi sahibkarların ümumi dövriyyədə 41,7 %-lik paya sahib olması daxili bazarın çevik və sahibkarlıq əsaslı model üzrə inkişaf etdiyini ortaya qoyur.
Adambaşına düşən aylıq istehlak xərclərinin artması əhalinin istehlak davranışındakı dəyişiklikləri də əks etdirir. Müasir iqtisadiyyatda insanlar artıq yalnız zəruri ehtiyaclara deyil, komfort, xidmət keyfiyyəti və həyat tərzini yaxşılaşdıran məhsul və xidmətlərə daha çox vəsait yönəldirlər. Bu tendensiya xüsusilə şəhər iqtisadiyyatlarında daha aydın müşahidə olunur.
İstehlak bazarındakı artım eyni zamanda məşğulluq və biznes aktivliyinə də birbaşa təsir edir. Pərakəndə ticarət, logistika, ictimai iaşə və xidmət sektorlarında dövriyyənin genişlənməsi yeni iş yerlərinin yaranmasına və sahibkarlığın inkişafına əlavə stimul yaradır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, istehlak iqtisadiyyatının böyüməsi qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi baxımından da mühüm rol oynayır.
Bununla yanaşı, qlobal inflyasiya, ərzaq və logistika qiymətlərində dəyişikliklər istehlak bazarına təsir edən əsas xarici faktorlar olaraq qalır. Dünyada istehlak xərclərinin artımı bir çox ölkələrdə inflyasiya təzyiqləri ilə paralel müşahidə olunur. Buna görə də istehlak bazarında dayanıqlı balansın qorunması iqtisadi siyasətin əsas prioritetlərindən biri hesab edilir.
Azərbaycanda müşahidə olunan dinamika göstərir ki, daxili istehlak bazarı iqtisadi artımın vacib mənbələrindən biri kimi mövqeyini qoruyur. Ticarət, xidmət və ictimai iaşə sektorlarında aktivliyin artması iqtisadiyyatın qeyri-neft seqmentində genişlənmənin davam etdiyini və istehlak əsaslı iqtisadi modelin daha da gücləndiyini nümayiş etdirir.
Nuray,
AzNews.az