Alimlər uzun müddətdir xəbərdarlıq edirdilər ki, qlobal temperaturun artması planetin təbii balansını dəyişəcək. Lakin son dövrdə baş verən hadisələr göstərir ki, proses gözləniləndən daha sürətli gedir. Dünya Meteorologiya Təşkilatı və BMT-nin iqlim hesabatlarına görə, son illər tarixdə qeydə alınan ən isti dövrlərdən biri hesab olunur. Atmosferdə karbon emissiyalarının artması nəticəsində Yer kürəsinin temperaturu sənaye inqilabından əvvəlki dövrlə müqayisədə ciddi şəkildə yüksəlib.
İqlim böhranının ən görünən tərəfi ekstremal hava hadisələrinin artmasıdır.
Bir tərəfdə Avropa rekord istilərlə mübarizə aparır, digər tərəfdə Asiyada dağıdıcı daşqınlar baş verir. ABŞ və Kanadada meşə yanğınları minlərlə hektar ərazini məhv edir, Afrikanın bəzi bölgələri isə uzunmüddətli quraqlıq səbəbindən humanitar böhran yaşayır.
Mütəxəssislər hesab edir ki, bu hadisələr artıq təsadüfi təbiət hadisələri kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki statistik göstəricilər ekstremal hava hadisələrinin həm tezliyinin, həm də gücünün artdığını göstərir.
Son illərdə Avropada müşahidə olunan istilik dalğaları bunun ən diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Fransa, İspaniya, İtaliya və Yunanıstanda temperatur bəzi dövrlərdə 45 dərəcəyə yaxınlaşıb. İstilik səbəbindən kənd təsərrüfatı zərər görüb, enerji sistemləri yüklənib və minlərlə insan sağlamlıq problemi ilə üzləşib.
Xüsusilə yaşlı insanlar və xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün ekstremal istilər ciddi təhlükə yaradır. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son illərdə istilik dalğaları ilə əlaqəli ölüm hallarında artım müşahidə olunur.
Digər tərəfdən, meşə yanğınları artıq bir çox ölkədə hər il təkrarlanan böhrana çevrilib. Kanadada baş verən böyük yanğınlar nəticəsində milyonlarla hektar meşə sahəsi məhv olmuşdu. Hətta tüstü ABŞ şəhərlərində hava keyfiyyətini təhlükəli həddə çatdırmışdı.
Alimlər bildirirlər ki, temperaturun yüksəlməsi və quraqlığın artması meşə yanğınlarının daha sürətli yayılmasına səbəb olur. Bu isə yalnız ekoloji yox, iqtisadi problem də yaradır. Çünki yanğınlar kənd təsərrüfatına, turizmə və yaşayış məntəqələrinə ciddi ziyan vurur.
İqlim böhranının ən ağır nəticələrindən biri isə su problemi ilə bağlıdır.
Bir çox regionda quraqlıq və su çatışmazlığı artıq milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilməyə başlayıb. Yaxın Şərq, Afrika və Asiyanın müəyyən bölgələrində milyonlarla insan su resurslarının azalması ilə üzləşir. Bəzi ekspertlər gələcəyin əsas geosiyasi qarşıdurmalarından birinin məhz su resursları üzərində ola biləcəyini düşünür.
Maraqlıdır ki, iqlim dəyişikliyi yalnız təbiət hadisələrinə deyil, qlobal iqtisadiyyata da ciddi təsir göstərir.
Dünya Bankı və beynəlxalq iqtisadi təşkilatların hesabatlarına görə, ekstremal hava hadisələri nəticəsində hər il yüz milyardlarla dollar iqtisadi zərər yaranır. Daşqınlar yolları və infrastrukturu dağıdır, quraqlıq kənd təsərrüfatını zəiflədir, fırtınalar enerji sistemlərini sıradan çıxarır.
Xüsusilə ərzaq təhlükəsizliyi məsələsi getdikcə daha ciddi problemə çevrilir. Temperaturun artması və hava şəraitinin dəyişməsi bəzi məhsulların istehsalına mənfi təsir göstərir. Bu isə qlobal bazarda qiymət artımına səbəb olur.
Son illərdə buğda, qarğıdalı və digər əsas məhsulların qiymətində müşahidə olunan dalğalanmalarda iqlim faktorunun da mühüm rol oynadığı qeyd edilir.
İqlim böhranı artıq miqrasiya proseslərinə də təsir göstərir.
BMT hesabatlarına görə, milyonlarla insan yaşadığı bölgələrdə həyat şəraitinin ağırlaşması səbəbindən köç etmək məcburiyyətində qala bilər. Xüsusilə sahil bölgələrində dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi gələcəkdə böyük əhali köçlərinə səbəb ola bilər.
Bəzi ada dövlətləri üçün isə məsələ daha dramatikdir. Çünki okean səviyyəsinin yüksəlməsi müəyyən ərazilərin tamamilə su altında qalması riskini artırır.
Bütün bunlara baxmayaraq, iqlim böhranı ilə bağlı qlobal mübarizə hələ də tam effektiv görünmür.
Bir tərəfdən dövlətlər yaşıl enerji layihələrini genişləndirdiklərini bəyan edirlər, digər tərəfdən isə fosil yanacaq istifadəsi hələ də yüksək səviyyədə qalır. ABŞ, Çin və Hindistan kimi böyük iqtisadiyyatların enerji siyasəti qlobal nəticələrə ciddi təsir göstərir.
Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr məsələ ilə bağlı daha sərt mövqe nümayiş etdirirlər. Onlar hesab edirlər ki, iqlim böhranının əsas məsuliyyəti uzun illər yüksək emissiya yaradan inkişaf etmiş dövlətlərin üzərindədir.
Digər tərəfdən, yaşıl enerji keçidi də yeni geosiyasi və iqtisadi rəqabət yaradır. Elektrikli avtomobillər, litium batareyaları və alternativ enerji texnologiyaları uğrunda mübarizə artıq qlobal bazarın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Lakin alimlərin əsas mesajı dəyişmir: əgər yaxın illərdə ciddi tədbirlər görülməsə, iqlim böhranının nəticələri daha ağır olacaq.
Bəzi araşdırmalara görə, qarşıdakı onilliklərdə ekstremal hava hadisələri daha dağıdıcı xarakter ala bilər. Temperatur artımı davam etdikcə həm iqtisadi, həm humanitar, həm də ekoloji risklər böyüyəcək.
Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, iqlim böhranı artıq təkcə ekoloqların müzakirə etdiyi məsələ deyil. Bu, iqtisadiyyat, təhlükəsizlik, siyasət və insan həyatının gələcəyi ilə bağlı qlobal problemə çevrilib.
Bir neçə il əvvəl iqlim dəyişikliyi haqqında danışarkən insanlar daha çox gələcək nəsilləri düşünürdü. Bu gün isə problem artıq indiki nəslin gündəlik həyatına təsir edir.
Bəlkə də XXI əsrin ən vacib suallarından biri artıq budur: insanlıq texnoloji inkişafla planetin təbii balansı arasında uyğunluq yarada biləcəkmi?
Çünki görünən odur ki, təbiət artıq illərlə verilən xəbərdarlıqlara öz cavabını verməyə başlayıb.
Mənbələr: United Nations Climate Reports, IPCC, World Meteorological Organization (WMO), World Bank Climate Studies, NASA Climate Observatory, European Environment Agency, BBC Future, Reuters Climate Analysis, Nature Climate Change Journal.
Mövsüm,
AzNews.az