ABŞ dolları artıq illərdir düşünüldüyü kimi "təhlükəsiz sığınacaq" deyil.
Bu barədə Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyasının (IATA) Davamlı İnkişaf üzrə böyük vitse-prezidenti və baş iqtisadçısı Mari Ouens Tomsen bildirib.
"Nikbinlik üçün müəyyən səbəblərimiz var. Bu, ABŞ dollarının artıq əvvəlki kimi qeyd-şərtsiz "təhlükəsiz sığınacaq" rolunu oynamamasından irəli gəlir. Tarixən, dünyanın hansı şoklarla üzləşməsinə baxmayaraq - hətta ABŞ-ın özündə yaranan şoklar belə - dollar demək olar ki, həmişə üstünlük təşkil edib. Qeyri-müəyyənlik dövrlərində investorlar vəsaitlərini digər valyutalarda deyil, dollarda saxlamağa üstünlük veriblər", - deyə M. Tomsen bildirib.
Onun sözlərinə görə, bu nümunə artıq eyni dərəcədə özünü göstərmir: "Bu, valyutaları dollara qarşı möhkəmlənən ölkələr üçün yaxşı xəbərdir. Əksər aviaşirkətlər yanacaq üçün dollarla ödəniş edir, ona görə də daha güclü milli valyuta yerli olaraq bu xərclərin dəyərini azaldır.
Əlbəttə ki, bu vəziyyət bütün ölkələr üçün xarakterik deyil. Əksinə, bir çox ölkələrin valyutaları dollara qarşı zəifləyib. Bu halda iqtisadiyyat ikiqat zərbə ilə üzləşir: qlobal neft qiymətləri yüksəlir, dollarla ifadə olunan idxal da bahalaşır. Lakin ümumilikdə, zəif dollar qlobal iqtisadiyyat və dolayısı ilə aviasiya sənayesi üçün müsbət amildir", - deyə IATA-nın baş vitse-prezidenti əlavə edib.
ABŞ dollarının artıq əvvəlki qədər "təhlükəsiz sığınacaq" hesab edilməməsi ilə bağlı səsləndirilən fikirlər qlobal maliyyə bazarlarında son illərdə müşahidə olunan mühüm dəyişikliklərin əks-sədasıdır. IATA-nın baş iqtisadçısı Mari Ouens Tomsenin vurğuladığı kimi, tarixən dünya iqtisadiyyatında böhranlar, geosiyasi risklər və maliyyə qeyri-müəyyənliyi zamanı investorların ilk üz tutduğu aktiv ABŞ dolları olub. Lakin son dövrlərdə qlobal kapital axınlarında və valyuta bazarlarında müşahidə olunan tendensiyalar bu ənənəvi yanaşmanın müəyyən qədər dəyişməyə başladığını göstərir.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq maliyyə sistemində dollar əsas ehtiyat valyutası statusunu qoruyub. Hazırda da dünya valyuta ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsi ABŞ dollarında saxlanılır, beynəlxalq ticarətin böyük qismi bu valyuta ilə aparılır və qlobal borc bazarlarında dollar dominant mövqeyə malikdir. Buna baxmayaraq, son illərdə müxtəlif ölkələrin ehtiyat portfellərini daha çox şaxələndirməyə başlaması, alternativ valyutaların və qızılın rolunun artması yeni tendensiyalar formalaşdırır.
Dolların mövqeyinə təsir edən əsas amillərdən biri qlobal iqtisadiyyatın çoxqütblü xarakter qazanmasıdır. Çin, Hindistan, Körfəz ölkələri və digər inkişaf edən iqtisadiyyatların beynəlxalq ticarətdə payının artması müxtəlif valyutalarda hesablaşmaların genişlənməsinə təkan verir. Son illərdə bir sıra ölkələr arasında milli valyutalarla ticarət mexanizmlərinin tətbiqi və ehtiyat aktivlərinin diversifikasiyası istiqamətində addımlar da diqqət çəkir. Bu proses dolların qlobal maliyyə sistemindəki rolunu aradan qaldırmasa da, onun əvvəlki qədər mütləq üstünlüyə malik olmadığını göstərir.
Aviasiya sektoru üçün zəif dolların əhəmiyyəti isə xüsusi diqqət tələb edir. Beynəlxalq hava nəqliyyatı sənayesində əsas xərclərdən biri olan aviasiya yanacağı qlobal bazarlarda dollarla qiymətləndirilir. Əgər hansısa ölkənin milli valyutası dollara qarşı möhkəmlənirsə, həmin ölkənin aviaşirkətləri üçün yanacaq xərcləri yerli valyuta ifadəsində azalır. Bu da əməliyyat xərclərinin optimallaşdırılmasına və maliyyə nəticələrinin yaxşılaşmasına imkan yaradır.
Bunun əksi də doğrudur. Milli valyutası dollara qarşı zəifləyən ölkələr üçün həm neft qiymətlərinin yüksəlməsi, həm də dolların bahalaşması əlavə maliyyə yükü yaradır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankının araşdırmaları göstərir ki, enerji idxalından asılı ölkələr üçün valyuta məzənnələri enerji inflyasiyasının əsas müəyyənedicilərindən biridir. Buna görə də dolların hərəkəti yalnız maliyyə bazarlarına deyil, real iqtisadiyyata da birbaşa təsir edir.
Son illərdə qlobal aviasiya sektoru pandemiyadan sonrakı bərpa mərhələsini yaşayır. Beynəlxalq sərnişin daşımalarının artması fonunda aviaşirkətlər üçün yanacaq qiymətləri, faiz dərəcələri və valyuta məzənnələri əsas risk faktorları olaraq qalır. Məhz buna görə IATA nümayəndəsinin açıqlamaları aviasiya sənayesinin maliyyə dayanıqlığı kontekstində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan üçün də qlobal valyuta bazarlarında baş verən proseslər mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkənin ixrac gəlirlərinin əsas hissəsi enerji sektorundan formalaşdığı üçün beynəlxalq neft qiymətləri və dolların dinamikası makroiqtisadi göstəricilərə təsir göstərən əsas amillər sırasındadır. Eyni zamanda, beynəlxalq hava daşımaları və logistika sektorunun inkişafı baxımından da qlobal valyuta tendensiyalarının diqqətlə izlənilməsi vacibdir.
Mövcud mənzərə göstərir ki, ABŞ dolları hələ də dünya maliyyə sisteminin əsas sütunlarından biri olaraq qalır. Lakin qlobal iqtisadiyyatın transformasiyası, alternativ maliyyə mərkəzlərinin güclənməsi və ehtiyat aktivlərinin şaxələndirilməsi nəticəsində onun ənənəvi "təhlükəsiz sığınacaq" statusu əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çox müzakirə predmetinə çevrilib. Bu prosesin uzunmüddətli nəticələri isə qlobal iqtisadiyyatın gələcək strukturundan və beynəlxalq maliyyə sistemində baş verəcək dəyişikliklərdən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az