Müasir dövrdə uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi artıq yalnız texniki məsələ deyil, həm də ailə, təhsil və cəmiyyət səviyyəsində diqqət tələb edən sosial məsələdir. Uşağın internetdən tam uzaqlaşdırılması real həll yolu hesab edilmir, çünki rəqəmsal bacarıqlar gələcəyin təhsil və əmək bazarında əsas kompetensiyalardan birinə çevrilir. Əsas məqsəd uşağın texnologiyadan sağlam və təhlükəsiz istifadə vərdişləri formalaşdırmasına kömək etməkdir.
Rəqəmsal asılılıq son illərdə valideynlərin və mütəxəssislərin ən çox diqqət yetirdiyi mövzulardan biridir. Uzun müddət ekran qarşısında qalmaq uşağın yuxu rejiminə, fiziki aktivliyinə, sosial münasibətlərinə və diqqət qabiliyyətinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə qısa videolar, oyun mexanizmləri və sosial platformaların istifadəçini daha uzun müddət saxlamaq üçün hazırlanan alqoritmləri uşaqlarda davamlı istifadə istəyi yarada bilir.
Bu səbəbdən ailədə rəqəmsal qaydaların müəyyən edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uşağın hansı tətbiqlərdən istifadə etməsi, internetdə hansı məzmunlara baxması və ekran qarşısında nə qədər vaxt keçirməsi yaşına uyğun şəkildə tənzimlənməlidir. Burada sərt qadağadan daha çox izah və maarifləndirmə yanaşması daha effektiv nəticə verir. Çünki uşaq təhlükənin səbəbini anladıqda, qaydalara daha şüurlu şəkildə əməl edir.
Rəqəmsal təhlükəsizliyin əsas istiqamətlərindən biri şəxsi məlumatların qorunmasıdır. Uşaqlar internetdə ad, ünvan, məktəb məlumatları, fotoşəkillər və digər şəxsi informasiyaları paylaşmağın nəticələrini hər zaman dərk etməyə bilərlər. Buna görə onlara erkən yaşlardan rəqəmsal iz anlayışı, təhlükəsiz parol istifadəsi və tanımadıqları şəxslərlə onlayn ünsiyyətin riskləri izah edilməlidir.
Digər mühüm məsələ zərərli məzmun və kiberzorakılıq riskidir. Sosial şəbəkələrdə və müxtəlif platformalarda uşaqlar yaşlarına uyğun olmayan məlumatlarla qarşılaşa bilər. Belə hallarda valideyn nəzarəti sistemləri, məzmun filtrləri və təhlükəsizlik alətləri köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilər. Lakin texnoloji nəzarət uşağın rəqəmsal savadlılığını əvəz etmir. Əsas qoruyucu mexanizm uşağın düzgün qərar vermək bacarığının formalaşdırılmasıdır.
Məktəblərin də bu prosesdə rolu artır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində rəqəmsal savadlılıq proqramları artıq təhsilin vacib hissəsinə çevrilir. Uşaqlara yalnız cihazlardan istifadə öyrədilmir, eyni zamanda internetdə təhlükəsiz davranış, informasiya mənbələrinin düzgün qiymətləndirilməsi və onlayn etik qaydalar aşılanır.
Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı ilə məsələ daha da aktuallaşıb. Uşaqlar artıq süni intellekt əsaslı köməkçilər, öyrənmə platformaları və avtomatlaşdırılmış məzmunlarla daha çox qarşılaşırlar. Bu texnologiyalar təhsil üçün böyük imkanlar yaratsa da, uşaqların aldığı məlumatları düzgün qiymətləndirmə bacarığı daha vacib hala gəlir.
Rəqəmsal təhlükəsizlikdə ən təsirli yanaşmalardan biri valideynlərin öz davranışları ilə nümunə göstərməsidir. Uşaqlar çox vaxt böyüklərin texnologiyadan istifadə formasını təkrarlayırlar. Ailədə telefon və digər cihazlardan balanslı istifadə mədəniyyəti formalaşdıqda, uşağın da sağlam rəqəmsal vərdişlər qazanması daha asan olur.
Nəticə etibarilə, uşaqları rəqəmsal təhlükələrdən qorumaq texnologiyadan imtina etməklə deyil, texnologiya ilə düzgün münasibət qurmaqla mümkündür. Təhlükəsiz rəqəmsal mühit yaratmaq üçün ailə nəzarəti, təhsil, texnoloji həllər və uşağın şəxsi məsuliyyət hissi birlikdə inkişaf etdirilməlidir. Gələcəyin rəqəmsal dünyasında əsas üstünlük texnologiyanı çox istifadə etmək deyil, ondan şüurlu və təhlükəsiz yararlanmaq bacarığı olacaq.
Nuray,
AzNews.az