Sürücüsüz və ya pilotsuz avtomobillər artıq yalnız elmi fantastika mövzusu deyil, qlobal nəqliyyat sisteminin inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilib. Süni intellekt, sensor texnologiyaları, peyk naviqasiyası və rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin inkişafı nəticəsində avtonom nəqliyyat vasitələri dünyanın müxtəlif ölkələrində sınaq mərhələsindən real istifadəyə keçib.
Hazırda əsas müzakirə mövzusu bu texnologiyanın mümkün olub-olmaması deyil, onun hansı sürətlə və hansı şərtlərlə geniş yayılacağıdır. Dünyada pilotsuz avtomobillər hələ tam sərbəst hərəkət edən universal nəqliyyat vasitələri səviyyəsinə çatmayıb. Daha çox müəyyən şəhər zonalarında, xüsusi marşrutlarda, logistika mərkəzlərində, hava limanlarında və robotaksi xidmətlərində tətbiq edilir.
Avtonom avtomobillərin əsas üstünlüyü insan səhvlərindən qaynaqlanan yol-nəqliyyat hadisələrinin azalması potensialı ilə bağlıdır. Dünya üzrə yol qəzalarının böyük hissəsi diqqətsizlik, yorğunluq, sürət həddinin aşılması və yanlış qərarvermə kimi insan faktorları ilə əlaqələndirilir. Süni intellekt əsaslı idarəetmə sistemləri isə ətraf mühiti davamlı analiz edərək daha sürətli reaksiya vermək imkanına malikdir.
Lakin bu texnologiyanın qarşısında ciddi çağırışlar da mövcuddur. Pilotsuz avtomobil yalnız güclü proqram təminatı ilə deyil, həm də uyğun yol infrastrukturu, dəqiq xəritələmə, rəqəmsal rabitə və hüquqi çərçivə tələb edir. Avtonom sistemlərin ən çətin sınaqlarından biri mürəkkəb şəhər mühitidir. Qeyri-standart hərəkətlər, piyadaların davranışı, hava şəraiti və yol vəziyyətindəki dəyişikliklər hələ də texnologiya üçün mühüm test olaraq qalır.
Dünyada bu sahədə ABŞ və Çin əsas liderlər sırasında göstərilir. ABŞ-da robotaksi xidmətləri üzərində çalışan şirkətlər müəyyən şəhərlərdə pilotsuz səfərlər həyata keçirir, Çin şirkətləri isə avtonom nəqliyyat parklarını genişləndirməyə çalışır. Bununla belə, qlobal bazar hələ keçid mərhələsindədir: tam avtomatlaşdırılmış şəxsi avtomobil modelindən daha çox məhdud ərazilərdə idarə olunan xidmətlər inkişaf edir.
Azərbaycan üçün də avtonom nəqliyyat mövzusu rəqəmsal transformasiya prosesləri fonunda aktuallaşır. Ölkədə nəqliyyat infrastrukturunun yenilənməsi, ağıllı şəhər konsepsiyalarının inkişafı və rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi gələcəkdə bu texnologiyaların tətbiqi üçün baza yarada bilər. Azərbaycanda avtonom nəqliyyat vasitələrinin tətbiqi ilə bağlı hüquqi və institusional mexanizmlərin formalaşdırılması istiqamətində müzakirələr aparılır.
Bakı kimi böyük şəhərlərdə pilotsuz avtomobillərin tətbiqi ilk mərhələdə daha çox ictimai nəqliyyatı tamamlayan model kimi çıxış edə bilər. Məsələn, metro stansiyaları ilə yaşayış massivləri arasında “son məsafə” daşımaları, logistika mərkəzləri, xüsusi ayrılmış nəqliyyat zolaqları və qapalı ərazilər bu texnologiyanın sınağı üçün daha uyğun istiqamətlər hesab olunur.
“Ağıllı şəhər” konsepsiyasında pilotsuz avtomobil tək bir nəqliyyat vasitəsi deyil, vahid rəqəmsal ekosistemin hissəsidir. Burada işıqforlar, yol kameraları, nəqliyyat idarəetmə sistemləri, ödəniş platformaları və ictimai nəqliyyat bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyir. Belə yanaşma tıxacların azalmasına, enerji sərfiyyatının optimallaşdırılmasına və şəhər mobilliyinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
Digər mühüm məsələ hüquqi məsuliyyətdir. Əgər pilotsuz avtomobil qəza törədərsə, məsuliyyətin sürücüyə, istehsalçıya, proqram təminatını hazırlayan şirkətə və ya texniki xidmət göstərən tərəfə aid olması məsələsi dünya ölkələrində hələ də müzakirə olunur. Bundan əlavə, kibertəhlükəsizlik də əsas risklərdən biridir. Çünki rəqəmsal idarə olunan nəqliyyat sistemi kənar müdaxilələrdən qorunmalıdır.
Azərbaycan üçün əsas imkanlardan biri bu texnologiyaya sonradan qoşulan ölkə olmaqla yanaşı, regional nəqliyyat qovşağı kimi formalaşan mövqedən istifadə etməkdir. Yeni nəqliyyat dəhlizləri, logistika layihələri və rəqəmsal infrastruktur avtonom yükdaşımalar üçün də potensial yarada bilər.
Bununla belə, pilotsuz avtomobillərin yaxın zamanda bütün küçələrdə adi nəqliyyat vasitələrini əvəz etməsi real görünmür. Daha ehtimal olunan ssenari mərhələli keçiddir: əvvəlcə sınaq zonaları, sonra məhdud xidmətlər, daha sonra isə genişmiqyaslı inteqrasiya.
Nəticə olaraq, pilotsuz avtomobillər sadəcə avtomobil sənayesinin yeniliyi deyil, nəqliyyatın idarə olunması fəlsəfəsini dəyişə biləcək texnologiyadır. Onların uğurlu tətbiqi yalnız süni intellektin inkişafından deyil, həm də infrastrukturun, qanunvericiliyin və cəmiyyətin bu dəyişikliklərə hazırlığından asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az