Ölkədaxili fırıldaqçılıq əməliyyatlarında kəskin artım müşahidə olunur.
Aznews.az xəbər verir ki, bunu Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) Ödəniş Sistemləri və Məhsullarının İnkişafı Departamentinin baş mütəxəssisi Elvin Cuvarov Bakıda keçirilən X Beynəlxalq Maliyyə və Bankçılıq Sammitində bildirib.
Onun sözlərinə görə, rəqəmsallaşma dərinləşdikcə, bankların və ödəniş təşkilatlarının biznes portfeli genişləndikcə fırıldaqçılıq halları da artmağa davam edir: "Ötən ilin ilk rübündə müəyyən sabit azalma müşahidə olunsa da, ikinci rübdən etibarən ölkədaxili fırıldaqçılıq istiqamətində kəskin artım qeydə alınıb. Müşahidə olunan tendensiya ölkəxarici fırıldaqçılıq əməliyyatlarında məbləğin nisbətən aşağı, əməliyyat sayının isə daha yüksək olduğunu göstərir. Bu kateqoriyada əsasən kartın fiziki iştirakı olmadan həyata keçirilən elektron ticarət ("e-commerce") əməliyyatları üstünlük təşkil edir. Nəticədə belə fırıldaqçılıq halları say baxımından çox olsa da, məbləğ baxımından nisbətən kiçik olur".
Bundan başqa, AMB rəsmisi deyib ki, aparıcı bankların antifrod sistemlərini gücləndirməsi fırıldaqçılıq hallarının azalmasına təsir edib: "Ölkə daxilində əsas fırıldaqçılıq növü ödəniş alətlərindən istifadə edən şəxslərin manipulyasiyası və sosial mühəndislik üsulları ilə bağlıdır. Bu kateqoriyaya həm hesabların ələ keçirilməsi, həm də qurbanların özlərinin həyata keçirdiyi əməliyyatlar daxildir. Buna görə də belə hallarda zərərin məbləği adətən yüksək olur. Hesab ələ keçirildikdə fırıldaqçı hesabdakı vəsaiti görür və maksimum qazanc əldə etməyə çalışır. Manipulyasiya yolu ilə törədilən hallarda isə beynəlxalq terminologiyada "authorized push payment" adlandırılan mexanizm tətbiq olunur. Bu zaman şəxs aldadılaraq və ya psixoloji təzyiq altında əməliyyatı özü həyata keçirir, etibar etdiyi qarşı tərəfin göstərdiyi hesaba və ya elektron cüzdana tələb olunan məbləği, bəzən isə daha artıq vəsait köçürür".
"Bu ilin I rübündə fırıldaqçılıq halları ötən ilin IV rübü ilə müqayisədə az olub. Bunun konkret səbəbini göstərmək çətin olsa da, bir neçə amilin təsir göstərdiyini ehtimal etmək olar. Belə ki, ötən ilin sonundan etibarən aparıcı banklar antifrod sistemlərini təkmilləşdirərək daha yüksək səviyyəyə çatdırıblar. Həmin bankların kart bazarında payı böyük olduğundan bu addımlar ümumi göstəricilərə müsbət təsir edib. Bundan əlavə, AMB, Daxili İşlər Nazirliyi və aparıcı bankların nümayəndələrinin təmsil olunduğu işçi qrupun fəaliyyəti daha da koordinasiyalı xarakter alıb. Bu əməkdaşlığın dərinləşməsi də əldə olunan nəticələrdə mühüm rol oynayıb" , - deyə o əlavə edib.
Azərbaycanda rəqəmsal ödənişlərin genişlənməsi fonunda ölkədaxili fırıldaqçılıq hallarının artması maliyyə sektorunun qarşılaşdığı yeni çağırışlardan biri kimi diqqət çəkir. Bank sistemində texnoloji imkanlar genişləndikcə əməliyyatların sayı artır, bununla paralel olaraq kiberdələduzluq və sosial mühəndislik üsullarından istifadə halları da yeni formalar alır.
Son illərdə maliyyə xidmətlərinin rəqəmsallaşması bankçılıqda ciddi dəyişiklik yaradıb. Kart ödənişləri, mobil tətbiqlər, elektron ticarət və ani ödəniş sistemləri vətəndaşların maliyyə əməliyyatlarını daha rahat və sürətli həyata keçirməsinə imkan verir. Lakin rəqəmsal mühitdə əməliyyatların artması potensial risklərin də genişlənməsi ilə müşayiət olunur.
Müşahidələr göstərir ki, fırıldaqçılığın əsas istiqamətlərindən biri artıq texniki sistemləri sındırmaqdan daha çox insan faktorundan istifadə etməyə yönəlib. Sosial mühəndislik adlandırılan bu üsullarda fırıldaqçılar istifadəçiləri müxtəlif psixoloji təsir mexanizmləri ilə aldadaraq kart məlumatlarını, giriş kodlarını və ya hesab məlumatlarını əldə etməyə çalışırlar. Bu zaman zərərçəkən bəzən əməliyyatı özü həyata keçirdiyi üçün belə halların qarşısının alınması texniki müdafiə ilə yanaşı, maliyyə savadlılığından da asılı olur.
Qlobal miqyasda da rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişafı ilə eyni tendensiya müşahidə edilir. Əvvəllər əsas risklər saxta kartlar və texniki müdaxilələrlə bağlı idisə, hazırda fırıldaqçılıq sxemləri daha çox istifadəçinin davranışlarını hədəfləyir. Xüsusilə elektron ticarət əməliyyatlarında kartın fiziki iştirakı olmadan həyata keçirilən ödənişlər daha çox risk daşıyan sahələrdən biri hesab olunur.
Ölkəxarici və ölkədaxili fırıldaqçılıq əməliyyatları arasında fərqin olması da diqqətəlayiq məqamdır. Xarici əməliyyatlarda say çox olsa da, məbləğlərin nisbətən aşağı olması müşahidə edilə bilər. Ölkədaxili hallarda isə istifadəçinin hesabına birbaşa çıxış əldə edilməsi və ya onun özü tərəfindən aldadılaraq köçürmə həyata keçirməsi daha böyük maliyyə itkilərinə səbəb ola bilər.
Bu istiqamətdə bankların antifrod sistemlərini inkişaf etdirməsi mühüm rol oynayır. Müasir antifrod həlləri əməliyyatların davranış modelini təhlil edir, qeyri-adi aktivliyi müəyyənləşdirir və riskli əməliyyatların qarşısının alınmasına kömək edir. Süni intellekt əsaslı analiz sistemlərinin tətbiqi də gələcəkdə şübhəli əməliyyatların daha erkən aşkarlanmasını təmin edə bilər.
Digər tərəfdən, maliyyə təhlükəsizliyi yalnız bankların texnoloji imkanlarından asılı deyil. İstifadəçilərin də rəqəmsal vərdişləri bu sistemin vacib hissəsidir. Bank əməkdaşlarının adından göndərilən saxta mesajlar, saxta keçidlər və telefon zəngləri kimi üsulların geniş yayılması göstərir ki, vətəndaşların maarifləndirilməsi kiberdayanıqlığın əsas elementlərindən biridir.
Azərbaycan maliyyə sektorunda AMB, banklar və aidiyyəti qurumlar arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi də bu prosesin mühüm hissəsidir. Fırıldaqçılıqla mübarizə artıq yalnız ayrı-ayrı bankların daxili məsələsi deyil, bütövlükdə rəqəmsal iqtisadiyyatın təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
Gələcək dövrdə rəqəmsal ödənişlərin daha da genişlənəcəyi nəzərə alınarsa, əsas məqsəd texnologiyanın verdiyi imkanlardan istifadə etməklə təhlükəsiz maliyyə mühiti yaratmaq olacaq. Bunun üçün həm qabaqcıl texnoloji həllər, həm də istifadəçilərin maliyyə davranışlarının inkişaf etdirilməsi vacibdir.
Rəqəmsallaşma maliyyə sisteminə sürət və rahatlıq gətirir, lakin bu imkanlardan tam yararlanmaq üçün təhlükəsizlik mədəniyyəti də eyni sürətlə inkişaf etməlidir.
Nuray,
AzNews.az