Yaxın Şərqdə formalaşan ABŞ–İran razılaşması regionun geosiyasi balansında mühüm dəyişiklik siqnalları kimi qiymətləndirilir. Vaşinqton və Tehran arasında əldə olunduğu bildirilən anlaşma müharibənin dayandırılması, hərbi əməliyyatların mərhələli şəkildə sonlandırılması və strateji enerji marşrutu olan Hörmüz boğazının yenidən açılması kimi əsas müddəaları ehtiva edir. ABŞ vitse-prezidenti JD Vensin açıqlamasına görə, sənəd rəqəmsal formada imzalansa da, İran öz öhdəliklərini tam yerinə yetirməyənə qədər heç bir maliyyə vəsaiti azad edilməyəcək. Bu yanaşma Vaşinqtonun razılaşmanı dərhal siyasi yumşalma kimi deyil, şərtləndirilmiş icra mexanizmi kimi gördüyünü göstərir.
ABŞ prezidenti Donald Tramp razılaşmanı “tamamlanmış” elan edərək Hörmüz boğazının açıldığını və ABŞ donanmasının tətbiq etdiyi blokadanın dərhal ləğv olunduğunu bildirib. Onun “Let the oil flow!” ifadəsi qlobal enerji bazarları baxımından mühüm siqnal kimi qəbul edilir və neft tədarük zəncirində potensial sabitləşmə ehtimalını gündəmə gətirir. Hörmüz boğazının açılması xüsusilə Asiya və Avropa enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyır, çünki dünya neft ixracının böyük hissəsi bu marşrutdan keçir.
Beynəlxalq reaksiyalar isə ehtiyatlı optimizm və strateji narahatlıq arasında dəyişir. Avropa İttifaqının xarici siyasət rəhbəri Kaja Kallas razılaşmanı mümkün dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirərək Aİ ölkələrinin prosesin növbəti mərhələsində daha aktiv rol alacağını bildirib. Bu mövqe Avropanın Yaxın Şərqdə diplomatik təsirini artırmaq və ABŞ-dən asılılığı azaltmaq cəhdləri kimi şərh olunur. Pakistan Baş naziri Şahbaz Şərif isə razılaşmanı regionda hərbi əməliyyatların tam və daimi dayandırılması kimi qiymətləndirərək onun formal imzalanmasının iyunun 19-da İsveçrədə baş tuta biləcəyini qeyd edib.
Bununla belə, regionda bütün aktorlar razılaşmaya eyni prizmadan yanaşmır. İsrail daxilində sərt mövqe davam edir. Müdafiə naziri İsrael Katz İsrailin Livanda nəzarət etdiyi ərazilərdən çıxmayacağını və İranın mümkün hərbi cavabına qarşı adekvat reaksiya veriləcəyini bildirib. Milli təhlükəsizlik naziri İtamər Ben Qvir isə ABŞ–İran anlaşmasının İsraili bağlamadığını vurğulayaraq Tel-Əvivin təhlükəsizlik doktrinasının müstəqil şəkildə davam edəcəyini ortaya qoyub. Eyni zamanda İran İsrailin Beyrutda Hizbullah mövqelərinə endirdiyi zərbəni atəşkəs ruhuna zidd addım kimi qiymətləndirib və bunun cavabsız qalmayacağını bəyan edib.
Bu mənzərə regionda tam sabitlikdən daha çox idarə olunan gərginlik modelinin davam etdiyini göstərir. ABŞ-nin diplomatik təşəbbüsü enerji təhlükəsizliyi və regional münaqişələrin dondurulması baxımından yeni mərhələ yaratsa da, İsrail–İran qarşıdurması və qeyri-müəyyən təhlükəsizlik zəmanətləri razılaşmanın praktiki icrasını çətinləşdirir. Eyni zamanda Avropa İttifaqı və Pakistan kimi aktorların prosesə daxil olması çoxqütblü diplomatik dinamikanın gücləndiyini göstərir.
Nəticə etibarilə, ABŞ–İran razılaşması Yaxın Şərqdə yeni diplomatik mərhələnin başlanğıcı kimi təqdim olunsa da, mövcud reallıq onun hələ sabit sülh deyil, şərtləndirilmiş və kövrək bir keçid dövrü olduğunu ortaya qoyur. Regionda güc balansı dəyişsə də, əsas ziddiyyətlərin tam aradan qalxması üçün prosesin uzun və riskli olduğu görünür.
Mövsüm Novruzoğlu,
AzNews.az