"İsrailin mədəniyyət və idman naziri Miki Zoharın ABŞ-ni İran rejiminin mövcudluğuna görə məsuliyyət daşımaqda ittiham etməsi və Vaşinqtonun Tehranda hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq üçün hərbi müdaxilə etmədiyini bildirməsi Orta Şərqdə davam edən mürəkkəb geosiyasi proseslər fonunda diqqət çəkən açıqlamalardan biridir. Nazir hətta İsrailin təkbaşına İranı ağır humanitar və iqtisadi böhranla üz-üzə qoya biləcək potensiala malik olduğunu, lakin ABŞ-nin mövqeyinə hörmət etdiyi üçün bunu etmədiyini iddia edib. Bu bəyanatlar istər-istəməz mühüm bir sualı yenidən gündəmə gətirir: ABŞ həqiqətən istəsəydi, İranda rejimi dəyişə bilərdimi?Bu suala sadə şəkildə “bəli” və ya “xeyr” cavabı vermək mümkün deyil. Çünki müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində rejim dəyişikliyi anlayışı yalnız hərbi güclə ölçülmür".
Bu fikirləri Aznews.az-a açıqlamasında siyasi şərhçi Aytən Qurbanova deyib.
Qeyd edək ki, İsrailin mədəniyyət və idman naziri Miki Zohar İranla bağlı sərt açıqlama ilə çıxış edib. O, İran rejiminin hələ də hakimiyyətdə qalmasına görə ABŞ-ni məsuliyyət daşımaqda ittiham edib və Vaşinqtonun Tehranda hakimiyyət dəyişikliyinə yönəlmiş addımlar atmaqdan çəkindiyini bildirib. Nazirin sözlərinə görə, İsrail təkbaşına İrana qarşı daha sərt tədbirlər həyata keçirmək imkanına malikdir. Bununla belə, o vurğulayıb ki, Təl-Əviv ABŞ ilə koordinasiyanı və Vaşinqtonun mövqeyini nəzərə aldığı üçün belə addımlardan yayınır. "İsrail İranı xəritədən silmək, onu elektrik enerjisi, su və ərzaq təminatından məhrum etmək gücünə malikdir. Lakin ABŞ-nin qərarlarına hörmət etdiyimiz üçün bunu etmirik”, – deyə Miki Zohar bildirib.
Siyasi şərhçi bildirib ki, dövlətlərin daxili siyasi sabitliyi, sosial quruluşu, milli kimliyi, təhlükəsizlik institutlarının fəaliyyəti və regional təsir imkanları bu cür proseslərin nəticəsinə birbaşa təsir göstərən əsas amillərdəndir.
"Heç şübhəsiz, ABŞ dünyanın ən böyük hərbi və iqtisadi güclərindən biridir. Eyni zamanda, onun İranın hərbi infrastrukturuna, strateji obyektlərinə və idarəetmə sisteminə ciddi zərbələr endirmək imkanları da mövcuddur. Lakin bir ölkənin hərbi potensialını zəiflətmək ilə həmin ölkədə yeni siyasi nizam qurmaq tamamilə fərqli məsələlərdir. Son otuz ilin beynəlxalq təcrübəsi göstərir ki, hərbi qələbə qazanmaq bəzən asan olsa da, siyasi sabitliyi təmin etmək daha mürəkkəb və uzunmüddətli prosesdir. ABŞ-nin İraq və Əfqanıstandakı təcrübəsi bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Rəsmi Vaşinqton 2003-cü ildə İraqda hakimiyyəti dəyişməyə nail olsa da, sonrakı illərdə ölkədə yaranan təhlükəsizlik boşluğu, məzhəb qarşıdurmaları və terror təşkilatlarının güclənməsi regionu uzun müddət qeyri-sabitliyə sürüklədi. Əfqanıstanda isə iyirmi il davam edən hərbi iştirak və milyardlarla dollarlıq xərclərdən sonra ABŞ ölkəni tərk etdi və hakimiyyət yenidən Talibanın nəzarətinə keçdi. Bu hadisələr Amerika siyasi elitasında belə bir qənaət formalaşdırdı ki, rejimi devirmək mümkündür, lakin onun yerinə sabit və idarəolunan siyasi sistem qurmaq çox vaxt gözlənildiyindən daha çətin olur. İran isə nə İraqdır, nə də Əfqanıstan. Təxminən 90 milyon əhalisi, güclü dövlət strukturları, inkişaf etmiş təhlükəsizlik sistemi və dərin tarixi-siyasi ənənələri olan İran regionun ən mühüm güc mərkəzlərindən biridir. Ölkənin strateji coğrafi mövqeyi, enerji ehtiyatları və Orta Şərqdə formalaşdırdığı təsir şəbəkəsi onu adi regional aktordan daha geniş imkanlara malik dövlətə çevirir. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, rəsmi Vaşinqton üçün əsas məsələ rejimin dəyişdirilməsi deyil, belə bir addımın yarada biləcəyi nəticələrdir. Çünki İran daxilində mümkün hakimiyyət boşluğu yalnız bu ölkədə deyil, bütün Orta Şərqdə yeni təhlükəsizlik böhranları yarada bilər. Bu isə enerji bazarlarında kəskin dalğalanmalara, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının təhlükə altına düşməsinə və regionda yeni qarşıdurma ocaqlarının yaranmasına səbəb ola bilər. Digər mühüm məqam isə ABŞ-nin qlobal prioritetlərinin dəyişməsidir. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə Vaşinqton daha çox birbaşa hərbi müdaxilələrə üstünlük verirdisə, son illərdə iqtisadi təzyiq, sanksiyalar, diplomatik təcrid və texnoloji məhdudiyyətlər kimi vasitələr ön plana çıxıb. ABŞ administrasiyaları hesab edir ki, bu alətlər daha az xərc tələb edir və birbaşa hərbi əməliyyatlarla müqayisədə daha az siyasi risk yaradır. Beləliklə, Miki Zoharın açıqlamalarını da məhz bu kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır. İsrail İranın nüvə proqramını və regional fəaliyyətlərini milli təhlükəsizliyi üçün ən ciddi təhdidlərdən biri hesab edir. Buna görə də İsrail siyasi dairələrində İran məsələsində daha sərt yanaşmanın tərəfdarları az deyil. ABŞ isə qlobal güc kimi daha geniş strateji mənzərəni nəzərə almağa məcburdur. Vaşinqton üçün əsas məsələ yalnız İran deyil, bütövlükdə Orta Şərqdə qüvvələr balansının qorunması, enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq sabitliyin təmin edilməsidir. Nəticə etibarilə, ABŞ-nin İranda rejim dəyişikliyi yaratmaq imkanlarının mövcudluğu istisna edilmir. Lakin müasir geosiyasi reallıqlar göstərir ki, məsələ bu potensialın olub-olmamasında deyil, onun hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyindədir. ABŞ-nin indiyədək belə bir addımdan çəkinməsinin əsas səbəbi də məhz budur. Çünki tarix sübut edib ki, dövlətləri hərbi vasitələrlə zəiflətmək mümkündür, lakin onların gələcəyini xaricdən idarə etmək və sabit siyasi sistem formalaşdırmaq çox zaman mümkün olmur. İran məsələsində də ABŞ-nin ehtiyatlı mövqeyi məhz bu strateji hesablamalardan qaynaqlanır".
Rəfiqə Namazəliyeva,
AzNews.az