Azərbaycanın neft koksu ixracında 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında həm fiziki həcm, həm də ixrac gəlirləri üzrə nəzərəçarpacaq artım qeydə alınıb. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, yanvar-avqust aylarında ölkədən 181,6 min ton neft koksu ixrac edilib və bunun dəyəri 72,3 milyon ABŞ dolları olub. İllik müqayisədə həcm 1,4 dəfə, dəyər isə 1,9 dəfə artıb. Bu göstəricilər neft koksunun Azərbaycanın ümumi ixracında hələ kiçik – 0,33 faiz – paya malik olmasına baxmayaraq, emal sənayesində əlavə gəlir mənbəyi kimi əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
İxrac rəqəmlərinin müqayisəsi daha maraqlı məqamı ortaya çıxarır. 181,6 min ton məhsula 72,3 milyon dollar gəlir düşür ki, bu da orta hesabla hər ton üçün təxminən 398 dollar deməkdir. Ötən ilin eyni dövründə isə fiziki həcm təxminən 130 min ton, ixrac dəyəri isə 38 milyon dollar səviyyəsində olub. Beləliklə, artım yalnız daha çox məhsul satılması ilə izah edilmir. Ton başına orta ixrac dəyərinin də yüksəlməsi neft koksuna beynəlxalq tələbin və qiymət mühitinin Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə müsbət təsir göstərdiyini göstərir.
Neft koksu klassik mənada xam neft deyil, neft emalı prosesində yaranan karbonla zəngin bərk məhsuldur. Onun iqtisadi əhəmiyyəti əsasən istifadə sahəsindən və keyfiyyət göstəricilərindən asılıdır. Məhsul sement sənayesində yanacaq kimi, metallurgiyada, elektrik enerjisi istehsalında, alüminium sənayesində isə anod materialının hazırlanmasında istifadə olunur. Qlobal neft koksu bazarının 2026-cı ildə təxminən 33,6 milyard dollar həcmində qiymətləndirilməsi və növbəti illərdə böyüməsinin gözlənilməsi bu məhsulun artıq yalnız emalın əlavə məhsulu kimi deyil, ayrıca kommersiya dəyərinə malik xammal kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
2026-cı ildə qlobal bazarda qiymət dinamikası da əlverişli olub. Müxtəlif bazarlarda neft koksunun qiymətləri ikinci rübdə sənaye tələbinin, xüsusilə alüminium və digər istehsal sahələrinin aktivliyinin təsiri ilə yüksəlib. Məsələn, ABŞ-da ikinci rübdə qiymət iyunda təxminən 405 dollar/ton, Çində isə 367 dollar/ton səviyyəsində olub. Bu, Azərbaycan məhsulunun orta ixrac dəyərinin 398 dollar/ton təşkil etməsi ilə birlikdə qiymət və bazar şərtlərinin ixrac gəlirlərinin artımında mühüm rol oynadığını göstərir.
Burada Azərbaycanın neft emalı sənayesinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. SOCAR-ın Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodu ölkənin əsas neft emalı müəssisəsidir və benzin, dizel, aviasiya yanacağı ilə yanaşı neft koksu da istehsal edir. Zavodun modernləşdirilməsi nəticəsində illik ilkin emal gücünün 6 milyon tondan 7,5 milyon tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Müəssisənin modernləşdirilməsi yalnız daxili yanacaq tələbatının ödənilməsi baxımından deyil, həm də neftin daha dərin emal olunaraq müxtəlif kommersiya məhsullarına çevrilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Məhz bu nöqtədə neft koksu ixracının artımını Azərbaycanın enerji strategiyasının daha geniş kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Xam neftin birbaşa ixracı ilə müqayisədə emal prosesindən alınan məhsulların xarici bazara çıxarılması əlavə dəyər yaradır. Neft koksu yüksək əlavə dəyərli son məhsul kateqoriyasına daxil olmasa da, xam neftin emalı zamanı yaranan məhsulun ayrıca kommersiyalaşdırılması emal zəncirinin səmərəliliyini yüksəldir. Bu baxımdan onun ixracının artması neftdən əldə olunan gəlirlərin şaxələndirilməsi prosesinin kiçik, lakin praktik elementlərindən biridir.
Digər mühüm məsələ isə neft koksunun ixracındakı artımın neft hasilatından deyil, emal prosesindən qaynaqlanmasıdır. Bu fərq Azərbaycanın enerji sektorunda struktur dəyişikliklərinin qiymətləndirilməsi üçün vacibdir. Xam neft ixracında 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında fiziki həcm 7,8 faiz azalsa da, neft koksu ixracının 40 faizdən çox artması emal məhsullarının xarici bazarlardakı rolunun yüksələ bildiyini göstərir. Başqa sözlə, neft sektorunda gəlirlərin yalnız hasilat həcmi ilə deyil, emal dərinliyi ilə də artırılması imkanları mövcuddur.
Bununla yanaşı, neft koksu bazarının da öz riskləri var. Məhsula tələbin mühüm hissəsi sement, alüminium, polad və enerji sektorlarından formalaşır. Buna görə qlobal sənaye istehsalının zəifləməsi, xüsusilə Çində tikinti və metallurgiya aktivliyinin aşağı düşməsi qiymətlərə təzyiq yarada bilər. Digər tərəfdən, alüminium sənayesində aşağı kükürdlü və müəyyən texniki xüsusiyyətlərə malik koks üçün tələbin qorunması bazarın ayrı-ayrı seqmentlərində qiymətləri dəstəkləyə bilər. 2026-cı ilin ikinci rübündə bəzi regionlarda qiymət artımının məhz sənaye tələbi ilə əlaqələndirilməsi bunu təsdiqləyir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bu məhsulun ixracını sadəcə ton ifadəsində artırmaqdan daha çox, emal zəncirində onun iqtisadi dəyərini yüksəltməkdir. Neft koksunun keyfiyyətinin və çeşidinin bazarın tələblərinə uyğunlaşdırılması, daha geniş alıcı coğrafiyasına çıxış və gələcəkdə onun daha yüksək emal olunmuş formalarının istehsal imkanlarının qiymətləndirilməsi ixrac gəlirlərinin dayanıqlığını artıra bilər. Bu yanaşma neft emalı ilə neft-kimya sənayesi arasında əlaqələrin dərinləşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Ümumilikdə, ilk səkkiz ayın nəticələri göstərir ki, neft koksu Azərbaycanın xarici ticarətində hələ böyük paya sahib olmasa da, artım tempi baxımından diqqət çəkən məhsullardan birinə çevrilir. 72,3 milyon dollarlıq ixrac gəliri xam neftlə müqayisədə kiçik göstəricidir, lakin burada əsas məsələ məbləğin özü deyil, neft emalının əlavə kommersiya məhsulları yaratmaq imkanının genişlənməsidir. Neft emalı zavodunun modernləşdirilməsi və istehsal zəncirinin dərinləşdirilməsi davam etdikcə belə məhsulların ixracdakı rolunun artması Azərbaycanın enerji ixracının tədricən xammaldan emal olunmuş məhsullara doğru şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər.
Nuray,
AzNews.az